qırımtatarca | русский

ГлавнаяБиографияКнигиВидеоПубликацииО_творчествеФотогалереяГостевая_книгаКонтактыОткрытие_года

Главная страница / О_творчестве / Закир Къуртнезир (Хатырлав. Корюшювлер. Субетлер.) /

О творчестве Шамиля Алядина



Закир Къуртнезир (Хатырлав. Корюшювлер. Субетлер.)


БИРИНДЖИ УСТАЗЛАРЫМ
(Хатырлав. Корюшювлер. Субетлер.)

Закир Къуртнезир

Экинджи джиан дженки йыллары мектеп корьмеден, озь башына окъумагъа-язмагъа огренген, алман фашистлери Къырымны запт этип, къол алтында туткъан девирде де латин арифлерини танып етиштирген, халкъымызнен берабер ана-Ватандан сюргюн этильгенде, он яшыны кечкен бала эдим. Юк, айван ташылгъан вагонларда ярым айдан зияде ёл азабыны чекерек, Озьбекистаннынъ Наманган виляетиндеки Мешан къышлагъына

  • тюшкенимиз себебинден, мектепте мааллий миллет тилинде окъумагъа сыра кельди. Асылында бундан башкъа ёл да ёкъ эди: бизлер яшагъан койнен рус мектеби олгъан район меркезининъ арасы онларнен километр узакъ эди.
    Мектепте гузель ишаретлернен окъудым, «аля»джылардан эдим. Дерслерден бош вакъытларда къолтугъымдан бедиий китаплар, газета ве меджмуалар тюшмез, оларны буюк авесликнен окъур, окъугъанларымны да башкъаларына икяе этмеге север эдим. Булар себебинден, тиль ве эдебият дерслерине зияде мейиль бердим. Бу меракъ, авеслик сонъундан элиме къалем туттырды. Единджи сыныфта экенимде район ве виляет газеталарына кой ве койлюлер, мектеп ве талебелер аятындан хабер ве макъалелер язып башладым. Орта мектепке кечкенде исе, шиирчиклер (озьбекче эбет) къараламагъа джурьат эттим. Илькиде олар сыныф ве мектеп дивар газеталарында дюнья юзюни коре эдилер. Бойледже, «мектеп шаири» адыны къазандым. Мектеп директорымыз (о эдебият оджамыз да эди) мен киби авескярларны топлар, эдебият акъшамларында, ана-бабаларнынъ мектеп боюнджа топлашувларында, чешит байрамларда, колхоз клубларында бизлерге озьлеримиз язгъан шиирлерни окъутыр эди. Бу тедбирлер, шубесиз, бизлерни къувандыра, рух ве ильхам багъышлай эди.
    Куньлерден бир кунь район меркезиндеки озен бойлап кезинип юргенде, сувда ялдагъан бем-беяз папийге козюм тюшти. Онынъ арекетлерини бир муддет сейир эткен сонъ, «Урдагим» («Папийим») адлы шиирчик яздым. Онда папийнинъ къылыкъ ве арекетлерини тасвирлемеге тырыштым. Арадан бир къач вакъыт кечкен сонъ, шиирни джумхуриет талебелер ве пионерлер газетасы «Ленин учкъуны»на ёлладым. Бахтыма о, газетанынъ 1951 сенеси январь 24-теки санында дердж олунды. Табиий ки, бу ал менде, орта мектепни битирген сонъ, я Ташкенттеки, я да Самаркъанддаки университетлерден бирининъ филология шубесине кирип окъумакъ ниетимни даа зияде къавийлештирди. Лякин, чокъ языкъ ки, бу ниетиме наиль оламадым. Чюнки, о девирде халкъымыз даа комендант режимининъ алкъалары бугъавында эзиет чеке, джумледен, мен де, ай сайын имза къоймагъа къатнай эдим. Район комендантына не къадар ялварып-якъаргъанымызгъа бакъмадан, «виза» алып оламадыкъ. «Узакъкъа изин бермек меним элимден кельмей»,— деди о бизге. Акъикъатен, о шеэрлерге бармакъ ичюн джумхуриет комендантындан изин керек эди. Меним ынджынгъанымны корьген комендант виляет меркези Наманган шеэриндеки оджалар институтына кирип окъумама рухсет эте биледжегини бильдирди. Чаресиз олгъан сонъ не япаджакъсынъ, разы олдым. Шимди себебини анълатып отурмайым, институтнынъ физика-риязият болюгине окъумагъа кирдим.
    Бир де-бир «хасталыкъкъа» огърасанъ, ондан къолайлы къуртулмакъ олмай, дегенлери киби, эдебияткъа севдалыгъым кет-кете артты, «дердим» теренлешти. Геджелери юкъум къача, этрафымдакилерни раатсызламамагъа арекет эткен алда, яткъан еримде кягъыт юзюни къаралайым: шиирчиклер уйдурам, газеталаргъа хаберлер, макъалелер язам. Энди чешит мевзуларда язгъан шиирлерим район, виляет газеталарында да басылып башладылар.
    1953 сенесининъ язында институтнынъ биринджи курсыны битирип, яз татилине чыкъкъан сонъ, бабамнынъ тевсиесинен, Ташкент виляетине тюшкен сой-акърабаларымызны зиярет этмеге бармакъ ичюн, коменданттан изин сорамагъа къарар бердик. Бабам коменданткъа агъа-къардашлары, таталарынынъ бир къысмы Ташкент этрафындаки районларда яшагъанларындан, мектюп вастасынен, хабердар олгъаныны анълатты. Лякин, комендант экимизге бирден рухсет берип оламайджагъыны айткъан сонъ, бабам манъа: «Эр алда сен барып кель, огълум!» — деди.
    Мен, изин бериледжекми, ёкъмы, даа бильмейим, амма хаялым энди Ташкент тарафларда долаша. Буюк къуванч ве эеджан ичиндем. Ничюн дегенде, биринджиде, еди-секиз йылдан берли асретликлерини чеккен эмдже, дайы, тизе, алаларым, оларнынъ къоранталарынен корюшеджем, дигер тарафтан да, шиирим басылгъан газета муарририетине барып, онынъ хадимлеринен таныш оладжам, янъы шиирлеримни косьтереджем. Я мен ичюн бундан да буюк бахт ола билирми!?
    Иште, бабам мени «Наманган-Ташкент» поездине отуртып, сеферге озгъаргъанда, къальбим бойле эеджанлы, далгъалы эди...
    Догьрусыны айтсам, о вакъытларда бу шеэрлер арасындаки месафени поезд кьач саатте басып кеч-кенини шимди хатырлап оламайьш. Лякин, мензильге барып еткенге къадар геджелери козь юммадан саба-ларны къаршылагьаным аля даа акъылымда. Кауфман (шимдики Янъыёл) станциясына якъынлаш-къанымызда, вагон проводниги келип:
    — Йигит, сен тюшеджек станциягъа аз къалды. Шимди Вревскийден кечтик. Азырлан. Айды, тувгъанларынъа менден де селям сёйлерсинъ, — деди, менле сагьлыкълашыр экен.



  • Бу ерде сой-акърабаларымны насыл къыдырып тапкъаным, оларнен олып кечкен эеджанлы, козьяшлы корюшювлерим акъкъында токъталып отурмадан, манъа тувгьан эдебиятымызны танытувда ильк оларакъ устазлыкъ япкъан эдиплеримиз акъкъында къыскъа хатырлавларымнен пайлашмагъа истейим.
    Сой-акърабаларымны зиярет этювим сырасында, 1953 сенеси августнынъ сыджакъ куньлеринден биринде Ташкентке ёл алдым. О вакъытта Янъыёлдаки сойларымызда мусафирликте эдим. Эки шеэр арасы автобуснен 40-45 дакъкъалыкъ ёл экен. Газетанынъ адресини сорай-сорай, трамвайнен Ташкентнинъ буюк мейданына келип тюштим. Шеэр сокьакъларында этрафкъа бакъына-бакьына кезем: газета идареханесини араштырам. Ичимде эеджаннен берабер, къоркъу да бар, Милицияларны корьсем, озюмни аман четке алам. Чюнки, комендантнынъ элимдеки язма изини ялынъыз виляет районларында булунмагьа акъ бере. Барып да, мени Ташкент сокъакьларында токътатып: «Сен кимсинъ?»,— деселер, якъаланаджам. Бунынъ акъибети не иле битеджегини пек яхшы билем. Шунынъ ичюн де, сакъына-сакъына юрем.
    Эр не исе де, сорай-сорай газета ерлешкен бинаны таптым. О, Карл Маркс сокъагъындаки 25-инджи эвде экен. Муарририет дёрт къатлы бинанынъ экинджи къатында ерлешкен. Мердивенден тёпеге котерилип, «Муаррир» дие язылы къапудан ичери кирдим. Машинка башында отургьан орта яшлы кятибе къадынгъа селям берип, озюмни таныттым.
    — Э-э, Закирджансынъызмы!..— деди о, тебессюм иле. — Сизинъ хабер ве макъалелеринъиз меним элимден кече, мен машинкалайым...
    Кятибе мени муаррир Рамз Бабаджаннынъ одасына алып кирди. Чекине-чекине ичери кирдим. Селямлаштыкь. О, отурмагьа ер косьтерди. Аман эдебият болюгининъ мудири Якъубджан Шукуровны чагьырып, мени таныштырды. Бираз лакъырды эткенимизден сонъ, мудирнинъ одасына кечтик. Онынънен шиирлерим акькъында фикирлештик. Къырымлы олгъанымны бильген мудир бираз тюшюнджеге далды ве:
    — Закирджан, идареханемизге якъын ерде сизинъ белли языджыларынъыздан бири Шамиль Алядин яшай. Онынънен таныш олмагьа истейсинъизми? — деди бирден.
    Догърусы, бу теклифтен бираз шашмаладым. Ничюн дегенде, о девирлерде тувгьан эдебиятымызнен, озь языджыларымызнен даа бир тюрлю танышлыгьым ёкъ эди, десем, янълыш олмаз. Заман ойле кельди, эбет. Шунынъ ичюн де, шимди бойле бир алель-хусус имкянны эльден къачырмакъ олурмы!? Аман разы олдым.
    — Эбет, истейим! — дедим, башыма эсимни топлап, Мудир Шамиль агьанынъ адреснини бир кягъыт парчасына язып, элиме туттырды. Мен еримден турдым. Мудирнен сагьлыкьлашып, ашагьы тюштим.
    Акъикъатен, Шамиль агъанынъ отургъан ери пек узакъ дегиль, шу мейдан этрафындаки алчакъ эвлерден биринде экен. Къолайлыкънен таптым. Къапуны къакъып, бир къач сание беклеген сонъ, ичериден узунджа бойлу, эсмери, кенъ мучели адам чыкъты.
    — Шамиль агъанынъ эви бумы? — дедим, онъа эль узатып.
    — Эбет, бу. Буюр, къардашым, ичери кир. Шамиль агьа да мен олам,— деди эв саиби. Кениш оданынъ тёрюндеки сетте отургъан къадын еринден турды. Бизлер танышмагъа башладыкъ. Мегер о Шамиль агъанынъ омюр аркъадашы Фатма апте экен. Шамиль агъанен маса башында субетлешкен вакътымызда эв бикеси къаве азырлап кетирди. Башта Шамиль агъа баба-деделеримнинъ Къырымнынъ нересинден олгъанларыны, шимди къаерде яшагъанымызны, не ерде, не ишнен огърашкъанымны сорады. Суаллерине тефсилятлы джеваплар бердим.
    — Танышкъанымыздан гъает мемнун олдым,— деди Шамиль агъа, кулер юзьнен. — Демек, газеталарда кя «Къуртназиров», «Къуртнезиров», кя «Назиров», базыда да «Назирий» имзаларынен басылаяткъан макъале ве шиирчиклер сенинъки экен де! Чокъ гузель, машшалла! Корюне ки, озьбек тилини кереги киби огренген, менимсегенсинъ. Бу — пек яхшы. Лякин, бундан бу яна ана тилимизни де темелинден огренмек, бильмек, озь тилимизде де язмакъ керексинъ. Келеджекте бизге сен киби авескярлар лязим оладжакълар.
    Бизлер яшайыш, эдебият, иджат, тиль ве медениет хусусында баягъы вакъыт даа субетлешип отурдыкъ. Бу арада Фатма апте софрагъа аш кетирди. Шамиль агъа меним окъугъан ве яшагъан ерлеримнинъ адреслерини язып алыр экен:
    — Билесинъми, Закир, сенинъ акърабаларынъ яшагъан Янъыёл шеэри янындаки багъчаджылыкъ совхозында бизим языджылардан Абдулла Дерменджи, Ташкентте де шаир Решид Мурад яшайлар. Оларнен де корюшип, танышсанъ яхшы олур, — деди.
    Мен, Шамиль агъанынъ теклифини къабул этип, бир къач куньден эвге къайтаджагъымны, «изин»имнинъ муддети битмек узьре экенини бильдиререк, еримден турдым. Оларгъа мусафирченликлери, берген огютлери ичюн терен миннетдарлыкъ изар этип, кетмеме мусааде сорадым...



  • 1954 сенеси институты битирип (о эки йыллыкъ олып, еди йыллыкъ мектеплерге оджалар азырлай эди), Чартакъ районынынъ Нариманов кой советиндеки орта мектепке физика-риязият оджасы оларакъ ишке ёлланылдым. Бу девирде эм яшайышта, эм де мемлекет микъясында баягъы мусбет денъишювлер юзь берди. Олардан энъ муими — «халкъларнынъ бабасы» Сталин «геберди». Бундан сонъ, къырымтатарларнынъ узеринден комендант режимининъ баскъысы бираз «зайыфлагъан» киби олды. Бу себептен, сой-акърабалар бир-бирлеринен къавушып башладылар. Бабамны Айше аламнынъ огълу Юнус агъам Ташкент виляетине, озьлери яшагъан Вревский (шимдики Алмазлар) къасабасына кочюрип алып кетти. Мен оджалыгъымны девам эттим. Мектепте окъув йылы екюнленип, эмек изнине чыкъкъанда, бабамларгъа, мусафирликке кельдим. Табиий ки, бойле фырсат эльге кечкенде, устазларны да зиярет эттим.
    Озьбекистан Языджылары бирлигинде Шамиль Алядиннен субетлешип отургъанымызда (о вакъытларда Шамиль агъа Озьбекистан Языджылары бирлиги кятибининъ ярдымджысы вазифесинде чалыша эди — З. Къ.) ашагъыдаки вакъианы куле-куле икяе этти.
    — Былтыр сен бизлерге келип къайткъандан чокъ кечмеден, одама языджылар бирлигининъ кятиби Вячеслав Костыря кирип, Наманган виляетине япкъан иджадий сефери, олып кечкен корюшювлерден алгъан теэссуратлары акъкъында эеджаннен сёйлер экен, виляет районларында бир чокъ истидатлы озьбек авескярлары яшагъаныны, базыдарынынъ шиирлерини русчагъа чевиргенини айтты. Мен оларнынъ кимлер экенинен меракъландым, адларыны сорадым. О, къоюн дефтерини ачып, окъуй башлады; «Хамид Нурий, Тургъун Пулат, Джура Рахим, Садыкъ Даминов, Закир Къуртназир...» Адынъны эшиткенимнен, онынъ сёзюни больдим: «Я Закир Къуртнезир озьбек дегиль, къырымтатар йигити де!» Костыря тарс токътады. Юзюнинъ ренки денъишкен киби олды. Манъа тааджипли назар ташлады. «Эбет, эбет, — дедим мен текрар,— къырымтатар о». Костыря башкъа бир шей демеди. Бильдим ки, сенинъ ангидир газетада басылгъан шииринъни о бегенген олмалы, терджиме эткен...
    Мен Шамиль агъагъа меселенинъ насыл олгъаныны анълаттым.
    Юкъарыда къайд эткеним киби, институтнынъ биринджи курсыны битирген вакътымда район, ве виляет газеталарында энди баягъы шиирлерим дердж олунгъан эди. 1953 сенеси июль 24-те Чартакъ район газетасында «Яш авескярлар яратыджылыгъы» рубрикасы алтында районда яшагъан бир группа эдебият авескярларынынъ шиирлери, левхалары, бу джумледен, меним «Сувджы къызгъа» шиирим де дердж олунды. Тамам шу куньлерде Наманган виляетине Ташкенттен бир группа языджы иджадий сеферге келе. Олар арасында рус шаир ве языджылары Вячеслав Костыря ве Борис Пармузин де бар экенлер. Олар район газеталарында басылгъан авескярларнынъ шиирлеринден терджиме эте ве виляет «За коммунизм» газетасынынъ о сене август 5-те чыкъкъан санында «Литературная страница»сына къоялар. Олар арасына меним «Сувджы къызгъа» шиирим де тюше. Оны Вячеслав Костыря терджиме эте.
    Шуны айрыджа къайд этмеге истейим ки, иджадий фаалиетимде бу шиирнинъ шурети алельхусус олды. О район, виляет газеталарындан сонъ, Озьбекистан Языджылары бирлигининъ «Звезда Востока» меджмуасынынъ 1953 сенеси чыкъкъан 10-нджы санында «Творчество молодых» рубрикасы алтында, 1955 сенеси Озьбекистан яш языджыларынынъ «Тетрадь молодости» альманахында басылды. 1957 сенеси исе, Вячеслав Костыря озюнинъ «Ключи от синевы» шиирлер джыйынтыгъынынъ «Из узбекских поэтов» деген болюгинде Гъафур Гъулам, Айбек, Мамарасул Бабаев, Хамид Гъулам (валлахи, бу исимлерни макътанмакъ макъсадында язмайым) киби белли шаирлернинъ шиирлери сырасындан «Девушка-поливальщица»гъа да ер берди...



  • 1956. Бу сенеден миллетимизнинъ медений аятында, бу джумледен, шахсий аятымда, яратыджылыкъ фаалиетимде де, унутылмаз бурулышлар юзь берип башлады. Биринджиде, шу сене окъув йылы биткенинен, июль айында Ташкент виляетине, бабамлар, сой-акърабаларымыз яшагъан «Вревский» совхозына кочип кельдим ве бутюн татиль девамында Чиназ районынынъ бир де-бир мектебине ишке кирмек макъсадында, райОНО, облОНО, Озьбекистан Маариф назирлигине дефаларджа къатнадым. Бу эснада шиирлерим, макъалелерим дердж олунаяткъан джумхуриет газеталарынынъ идареханелерине кирип, хадимлеринен танышмакъны да четте къалдырмайым. Айрыджа, озюмизнинъ языджыларнен корюшювлеримнинъ файдасы буюк ола.
    1956 сенеси август 13 бизлер ичюн тарихий бир кунь олды. Аля даа хатырамда: акъшам устю мааллемизде яшагъан бутюн семетдешлер бир эвге топландыкъ. Вуджутларымызны къулакъкъа чевирип, радио-приёмникни динълемеге азырландыкъ. Иште, бугунь акъшам саат 8-ден 15 дакъкъа кечкенде, сюргюнликте ильк оларакъ, Ташкент радиосындан къырымтатар йырларындан тертип этильген концерт бериледжек. О аньде ильки эзги янъгъырап башлагъанда, эр биримизни къаплап алгъан эеджанны, козьлерде пейда олгъан яш дамлаларынынъ себебини шимди анълатмакъ, тариф этмек кучь. Не демек олсун ки, сюргюнликнинъ 13-нджи йылында тувгъан нагъмелеримизни текрар динълемек насип олды! Арадан бир бучукъ саат кечкенде, Москва радиосындан бизим концерт берильди. Диктор эр бир йырнынь русча метнини окъуй, эзгининъ манасыны анълата. Эр кересинде де «къырымтатар» сёзюни текрарлай. Буларны бутюн дюнья эшитти эбет!
    Концертлер биткен сонъ, эвге къайтып, «Узбекистон маданияти» газетасына миллетимиз радиодан берильген концертлерни насыл къаршылагъаны, эеджанлары акъкъында хабер язып ёлладым. О, газетанынъ невбеттеки санында басылып чыкъты.
    Заныма коре, энди тувгъан эдебиятымыз, эдиплеримиз ве медений аятымызда юзь берген дегерли бир вакъиа — Озьбекистан Языджылары бирлиги янында къырымтатар эдебияты секциясынынъ тешкиль этилюви акъкъында тефсилятлыджа икяе этмеге фырсат кельди. Огюнден шуны къайд этмек истейим ки, бу акъта не о вакъытларда, не де сонъундан, онынъ иштиракчилери тарафындан матбуат саифелеринде бир эсабат, я да языджыларнынъ фикирлери басылгъаныны хатырлап оламайым. Ялынъыз Шамиль Алядиннинъ 1983 сенеси чыкъкъан «Юксек хызмет» китабында шаир Решид Мурад акъкъында язгъан «Фааль усталыкъ» макъалесинде:
    «...1957 сенеси (догърусы 1956 - З. Къ.) сентябрьде Озьбекистан Языджылары иттифагъында татар эдебияты болюги тешкиль этильди...» (с.68) деп ташлана.
    Языкълар олсун ки, бу иште мен де къабаатлым, ихмаллыкъ яптым. Арадан кечкен аман-аман 50 йыл девамында бу вакъиа акъкъында ич бир ерде бир сатыр биле язмадым, бир сёз айтмадым. Биринджиде, макътангъан киби корюнирим, дие тюшюндим. Экинджиде, аятнынъ сонъки девирлеринде юзь берген къалабалыкълар, яшайыш телюкелери о вакъиаларны унуттырды биле. Эр алда, та о девирде сюргюнликтеки эдебиятымыз тарихында юзь берген (оны бельки эмиетсиз, дие къыймет кескенлер де тапылыр, амма мен ойле саймайым) муим бир тешкилий меселени бугунь хатырамда сакъланып къалгъан левхалар эсасында, гъайрыдан тиклемеге арекет эттим.
    Сёз сырасы, Шамиль Алядин юкъарыда анъылгъан макъалесинде бир сыра зиялыларымызнынъ, бу джумледен, шаир Решид Мураднынъ медениетимиз, эдебиятымыз огърунда, о чыкъымсыз девирде, япкъан хызметлерине, акълы оларакъ, мусбет къыймет кесе.
    Муэллиф Озьбекистанда халкъ йырларымызны топлав ишине иссе къошкъан аркъадашлар акъкъында сёз юрсетерек, бойле яза:
    «...Мен Решид Мурадгъа менимнен берабер Бекабадгъа кетмекни теклиф эттим. О разы олды. Башланылгьан джиддий ишимизни сонъуна къадар эда этювде Решид ишанчлы ве амелий ярдымджы олды... Решид Мурад бу иште гъает муим фаалиет косьтерди ее мени, меслекдешини, пек севиндирди. Халкь ичюн файдалы иш талап этильген вакъытта Решид озюнинь шахсий аятыны унутып, бутюнлей джемаат хызметине берильди ве бу ишни буюк самимиетле эда этти».
    Шамиль Алядин девам этерек, Решид Мураднынъ Озьбекистанда биринджи бедиий китабыныз «Баарь эзгилери»не эсерлер топлав, редактирлевде де буюк фаалиет косьтергенини яза:
    «...Языджыларымызнынъ чешит ерлерде тапылгъан ве чешит бедиий севиели эски эсерлерини тюзетювде ве тертипке чекювде къыйметли, намуслы ишлер япты. Гедже демеди, куньдюз демеди, чалышты.
    Мен шу вакъытларда Решиднинъ редакторлыкь кьабилиетине сукъландым. Шимди биле яш шаирлеримизнинь ве эдиплеримизнинъ эльязмалары узеринде узун, тик арифлернен язылгъан тюзетювлерни корьгенде, Решиднинъ къолуны деръал таныйым».
    Багъышланъыз, мевзудан бираз четледим, гъалиба. Сёз — Озьбекистан Языджылары бирлиги янында къырымтатар эдебияты секциясынынъ тешкиль этилюви хусусында эди эбет. Москвадан С. Евгеновдан алгъан мектюбимден сонъ, Решид Мурад август 15-те язгъан мектюбинде секциянынъ тешкиль олунгъаныны бильдиререк, шуларны язды:
    «...Джума куню биринджи амелий меселелер аль этиледжек. Сонъ халкъны (языджыларны — З. Къ.) топлап, фикирлешмеге чагъыраджакълар. Санъа да язарлар. Затен, бизим меселелер боюнджа муим лафлар бар, лякин даа амелий ишлер ёкъ».
    Арадан бир ай кечмеден, Решид агъадан невбеттеки мектюпни алдым:

    «Мераба, Закир!

    Сентябрь 13-тен 16-гъа къадар Языджылар бирлигинде Къырым языджыларынынь топлашувы оладжакь. Джедвельде сен де барсынь. Лякин, адресинъ ич кимсеге малюм олмагъанындан, къарар эсабынен, Вревский мектебинде дерс бередир белледик. Ве шу себептен, союз адындан о мектепнинъ адына сени 3-4 куньге Ташкентке ёлламасы ичюн официаль мектюп язылды. Топлашувгъа мытлакъа кель. Муим лафлар оладжакь.


    Самимий селям иле:
    Решид»


    Мектюпте денильгени киби, къасаба меркезиндеки орта мектепке барып, Языджылар бирлигинден кельген давет мектюбини алдым. Анда ашагъыдакилер язылы эди:

    «Директору школы!
    Согласно решению вышестоящих органов, Правление Союза Писателей Узбекистана просит Вас командировать в гор. Ташкент тов. Куртнезирова 3. сроком с 13 по 16 сентября 1956 г. по вопросу о создании при СП Узбекистана творческой секции крымско-татарской литературы.

    Секретарь Правления
    Союза Писателей Узбекистана
    Сарвар АЗИМОВ.
    11 сентября 1956 г.»[/
    i]

    Аман мектюпни къыдырып таптым ве аджеле чалышкъан мектебимнинъ директорына чаптым. Меселени анълаттым. О разы олды. Дерслеримни дигер оджаларгъа теслим этип, Ташкентке ёл алдым. Ильк оларакъ Языджылар бирлигине, Шамиль Алядинге огърадым.
    — Энди бир къач языджы кельди. Пушкин сокъагъындаки мусафирханеге ерлешеджексинъ. Бу ерден чокъ узакъ дегиль,— деди Шамиль агъа, элиме адрес язылы кягъыт парчасыны узатып. Керчектен де, Языджылар бирлигинен онынъ арасы якъын олып, эки буюк ёл кесишкен ердеки бир къатлы бинада экен. Мусафирханенинъ юкъарысындан токътамадан, трамвай, автобус ве енгиль машиналар о тарафтан бу тарафкъа гедже-куньдюз юрелер.
    Администратор къадындан манъа айырылгъан оданынъ анахтарыны алып, ерлешкен сонъ, Озьбекистаннынъ чешит ерлеринден кельген эдиплеримизнен корюшмеге ашыкътым. Олар бир одада топланып, озьара субетлешип отуралар. Къапу ве пенджерелер ачыкъ олгъанындан, лакъырдылары та софада эшитиле. Селям берип, босагъадан ичери адым аттым. Субет болюнди. Мен афу сорап, эр биринен эль алыштым. Кимлигимни бильдирдим. «Э-е, Закирджан олам де!» — дие кулюштилер. Бойледже, танышмагъа башладыкъ. Догърусыны айтсам, оларнынъ базылары эвельде корьмеген адамларым дегиль. Ялынъыз Шамиль Алядин ве Решид Мураддан адларыны эшиткен ола билирим. Амма, озьлерини танымайым.
    Бираз шашмалагъанымны корьген эдиплеримиз озьлерини таныттылар: Алтанълы, Зиядин Джавтобели, Юсуф Болат, Энвер Селямет...
    Эбет, зенаатдаш эки адам бир ерге кельсе, лакъырды мевзусы не оладжагъы белли. Я бир группа къырымтатар языджысы, онларнен йылдан сонъ, бир ерге кельсе эдебияттан, яратыджылыкътан башкъа не хусуста лаф ола билир?! Субетдешлер арасында энъ яшы олгъанымдан ве эдебий яратыджылыкъта да энди биринджи адымларымны атып башлагъанымдан, устазлар къонуша, мен эп динълейим. Затен, эдебиятымызнынъ тарихынен де айтыладжакъ дереджеде таныш дегилим. Мен ичюн эр шей, эр бир сёз янъылыкь, меракълы. Къабартма олмасын, базыда озюмни къайсы алемде олгъанымны биле унутам. Я бойле девреге ильк кере тюшкен инсаннынъ вазиети башкъа тюрлю ола билирми?!Бойле субетлерни, бу сымаларны унутмакь мумкюнми?! Эфсанелердеки киби бир ал!
    Бойле эеджанлы, унутылмаз аят дёрт кунь девам этти. Эп берабермиз, лакъырды — тек эдебият, яратыджылыкъ акъкъында. Устазлар арада-сырада меним озьбекче ве ана тилимизде язгъан манзумелеримни эллерине алып окъуйлар. Базы сёзлернинъ, атта сатырларнынъ астына сыза, кимерсининъ къаршысына «?», кимерсининъ къаршысына да «!» аляметини къоялар. Булардан «Буны тюзельтмек, гъайрыдан ишлемек, денъиштирмек керек, бунысы гузель»,— деген маналарны анълайым. Юрегимде аджайип дуйгъулар далгъалана, эеджанлангъанымдан, богъазыма бир шейлер тыкъылгъан киби ола.
    Ташкентте булунувымызнынъ, музакере ве мушаверелеримизнинъ нетиджеси оларакъ, аджеле «Баарь эзгилери» адлы бир китапны неширге азырламакь, онъа эдебиятымызда чешит девирлерде яратылгъан эсерлерден кирсетмек, айры языджыларнынъ русча, къырымтатарджа джыйынтыкъларыны чыкъармакь, «Узбекистон маданияти»нинъ бир санында къырымтатар языджыларынынъ эсерлеринден ибарет бир саифе илян этмек къарарына келинди. Газетагъа ана тилимизден озьбек тилине терджиме этеджеклернинъ джедвелине Решид Мураднен мен де кирсетильдик.
    «Татар языджыларынынъ эдебий эсерлер джыйынтыгъы» — «Баарь эзгилери»нинъ тертип этиджилери оларакъ Шамиль Алядин, Абдулла Дерменджи ве Эшреф Шемьи-заде, муаррири оларакъ да Юсуф Болат тасдикъландылар. Джыйынтыкъкъа эсерлер топлав, оларны редактирлев ишлери баягъы вакъытны алды. Ниает, 1957 сенеси, экинджи джиан муаребеси башлангъандан бу яна кечкен он алты йылдан сонъ, дургъунлыкъ девирини башындан кечирген эдебиятымыз тарихында сюргюнликте ана тилимизде биринджи китап нешир олунды.
    Китап тертип этиджилернинъ «Кириш сёз»юнден гъайры, «Несир эсерлер» ве «Шиирлер» деген эки буюк болюктен ибарет олып, ондан 30 муэллифнинъ несир ве назм эсерлери ер алдылар. Олар арасында меним «Янъыер» шиирим де бар эди.
    Ишбу шииримнинъ «Баарь эзгилери»нден ер алувында белли шаиримиз, эсерлерини текрар-текрар окъудыгъым Эшреф Шемьи-заденинъ, тертип этиджилерден бири оларакъ, хызмети буюк олгъанына зерре къадар шубем ёкътыр. Чюнки, о 1977 сенеси нешир олунгъан «Халкъ хызметинде» адлы эдебий макъалелер китабында «Яш къалем аркъадашларымызнынъ шиирий яратыджылыкълары акъкъында» серлевалы макъалесинде, джумледен, бойле язды:
    «Соньки несиль яш языджыларымыз арасында, эдебият саасында Озьбекистанда ильк адым аткъан аркъадашларымыздан бири Закир Къуртнезир олды. 1956 сенесининь ильк айларында, Советлер Бирлиги Коммунист партиясынынъ XX съездинден сонъ, Юкъары тешкилятаарнынъ теклифинен, биз «Баарь эзгилери» намынен бир эдебий джыйынтыкъ азырламагъа киришкен эдик. Шу эдебий джыйынтыкъта яш авескяр достларымыздан, ялынъыз, сонъки несиль шаирлеримизнинъ бири Закир Къуртнезирнинъ «Янъыер» серлевалы шиири дердж этилъди.
    Бу яш эдебият авескярынынъ озь ана тилинде язгъан терен мундериджели бу ильк манзум эсерини бу ерде кетирмек. истеймиз...»



  • Бойле бакъкъанда, эдебий джерьян бир ёлгъа минмек узьре киби эди. Лякин, эр биримизнинъ, алелъхусус, уйкен несиль эдиплеримизнинъ къальплеринде Ватан асретлиги дуйгъулары кеттикче алевлене. Буны мен устазларнен эр сефер корюшип-субетлешкенде, мектюплешкенде зияде дуям.

    Юкъарыда къайд эткеним киби, эдебият секциясы тешкиль олунгъан куньлерде илериде япыладжакъ ишлер сырасында озьбек тилинде чыкъкъан матбуат саифелеринде къырымтатар шаир ве языджыларынынъ эсерлеринден нумюнелер басмакъ акъкъында да фикирлер бильдирильген эди. Бу ишке медениет назирлиги ве языджылар бирлигининъ органы «Узбекистон маданияти» газетасы биринджилерден олып тешеббюс косьтерди. Газета о девирде кутьлевий матбуат неширлеринден олып, буюк колемде, 4 саифе чыкъа эди.
    Куньлернинъ биринде муарририеттен манъа мектюп кельди. О вакъыткъадже газета саифелеринде чешит мевзуларда баягъы хабер ве макъалелерим басылгъаны себебинден, хадимлернинъ чокъусы мени таный эди. Анда бильдирильгенине коре, газетанынъ якъын вакъытларда чыкъаджакъ санларындан биринде къырымтатар языджыларынынъ эсерлеринден нумюнелер басыладжагъы бильдирилип, меним бир де-бир эдипнинъ икяесини терджиме этмем риджа олуна. Мен аман Шамиль Алядин ве Решид Мураднен корюшип, меселенинъ темелини бильдим ве Юсуф Болатнынъ «Гуль байрамы» икяесини озьбекчеге чевирмекни къарарлаштырдыкъ.
    — Икяе пек буюк дегиль,— деди Решид Мурад. — Санъа бир афта вакъыт етер беллейим. Терджимени сонъундан берабер бакъып чыкъармыз.
    Устазнынъ айткъаны киби яптым. Бельгиленген куньде оны Ташкентке алып бардым. Бакъып чыкътыкъ, Решид агъа базы ерлерини редактирледи. Икяенинъ астына терджиманлар оларакъ экимизнинъ имзамыз къоюлды. Арадан чокъ кечмеден, мени муарририетке давет эттилер: саифени окъумакъ керек экен. Бардым. Эдебият болюгининь хадими газетанынъ басмахане боясы къокъуп тургъан «оттискасы»ны (ильки нусхасыны) огюме къойды. «Сёз — татар языджыларына» деген «шапка» (умумий серлева) алтында Шамиль Алядиннинъ «Эдебиятымыз акъкъында эки агъыз сёз» серлевалы юз етмиш сатырлыкъ макъалеси, Эшреф Шемьи-заде, Сеитумер Эмин, Решид Мурад, Фетта Акимнинъ шиирлери, Юсуф Болатнынъ икяеси, Раим Тынчеров, Абдулла Дерменджи, Юсуф Болат ве Решид Мурад маса башында «Баарь эзгилери» джыйынтыгъына кирсетиледжек эсерлерни музакере этип отургъан вакъытлары тасвирленильген, Сервер Селимов чыкъаргъан фоторесим, янъы тешкиль олунгъан эстрада ансамблимиз акъкъында «Истидатлы коллектив» деген хабер ерлештирильген. Шаирлеримизнинъ шиирлерини белли озьбек шаирлери Ильяс Муслим ве Ахмад Бабаджан терджиме эткенлер.
    Муарририет адындан берильген «врезка»да (изаатта) бойле дениле:
    «Бундам бир йыл эвель Озъбекистан Языджылары бирлигинде къырымтатар эдебияты секциясы тешкиль этильген эди. Бундан сонъ республикамыз матбуаты саифелеринде татар языджыларынынъ янъы эсерлери басылып башланды.
    Шимдики куньлерде къырымтатар языджылары да озьбек эдебияты ве санаты декадасына азырланалар. Озъбекистан бедиий эдебияты нешрияты декада мунасебетинен татар языджыларынынъ поэзия, проза ве драма эсерлерини татар ве рус тилинде «Баарь эзгилери» адынен топлап нешир этмекте. Бунынъ киби де, шаир Решид Мурад веязыджы Шамиль Алядиннинъ айры джыйынтыкълары неширге азырланыла. Газетамызнынъ бугуньки санында къырымтатар языджыларынынъ озьбек сонаты ве эдебияты декадасы мунасебетинен язгъан базы шиир ве икяелери басылды».
    Саифе газетанынъ 1957 сенеси декабрь 4-те чыкъкъан санында дердж олунды. Эбет, бу — къырымтатар языджылары эсерлерининъ, сюргюнликтен сонъ, топлу алда басылгъан (озьбек тилинде олса да!) биринджи эдебият саифеси эди.
    Лякин, газетанынъ «Баарь эзгилери» китабы рус тилинде де чыкъаджакъ деген хабери «куф» олып чыкъты. Чюнки, ойле бир джыйынтыкъ о йыллары дюнья юзюни корьмеди.



  • 1962 сенеси. Сентябрь 11. Вревский къасабасында мектепте оджалыкъ япып юрген вакъытларым. Сабалейин почтальон элиме телеграмма туттырды:

    «Куртнезирову Закиру решением союза писателей вы включены в число участников семинара молодых писателей тчк Просьба 11-го прибыть открытия Расходы наш счет.

    Рамз Бабаджан».


    Элимде телеграмманен мектеп директорынынъ узурына кирдим, меселени анълаттым. Эвге барып, ана тилимде, озьбекче язгъан бир десте шиирлеримни алдым да, Ташкентке ёл туттым. Эбет, бу ишнинъ тешеббюсчиси Шамиль Алядин олгъаны белли эди. Чюнки, къырымтатар эдебяты секциясы тешкиль олунгън куньден онъа реислик япа эм де Языджылар бирлиги идаресинде чалыша. Бунынъ ичюн догъру онынъ огюне бардым.
    — Келип чыкътынъмы? — деди о, мени къаршылап ве аджеле суретте анълатмагъа башлады. — Семинар он кунь девам этеджек. Озьбекистаннынъ бутюн виляетлеринден 100-ден зияде авескяр кельди. Эсасен озьбеклер, руслар. Бир къач дигер миллетлерден де барлар. Бизлерден — ялынъыз сенсинъ. Ачылыш мерасими Языджьшар бирлигининъ буюк залында оладжакъ. Ярындан жанрлар боюнджа секцияларда мешгъулиетлер башлайджакъ. Бу секцияларнынъ ишине белли языджылар реберлик япаджакълар. Булардан гъайры, корюмли озьбек, рус эдиплеринен корюшювлер, субетлер тешкилятландырыладжакъ. Сен бу тедбирлернинъ эписинде фааль иштирак эт. Файдасы буюк олур. Айры языджылар озьлерининъ яратыджылыкъ «сырлары»нен пайлашаджакълар. Бунынъ киби де, базы авескярларнынъ эльязмалары музакере этиледжек. Семинарнынъ сонъки куню кене буюк залда «Бир шиир акъшамы»нда семинарда иштирак эткен авескяр шаирлернинъ эр бири бирер шиир окъуйджакъ. Сен де бунъа азырлан, шиирлеринъ ичинден бирини сеч, ана тилимизде окъурсынъ...
    Яш языджыларнынъ бойле семинарлары эвель де кечирильгенинден, матбуат вастасынен, хабердар эдим. Лякин, онынъ ишине шахсен къатылмакъ бахтына наиль олгъанымдан, къуванчым ичиме сыгъмай. Аджайип ис-дуйгъулар сарды мени. Чюнки, биринджиде, эсерлерини ялынъыз газета ве меджмуалардан окъугъан бир сыра яшлар ве орта мектепте, институтта эдебият тёгереклеринде берабер иштирак эткен къалемдеш достлар иле корюшмек, экинджиде, белли языджыларнынъ о я да бу эсери устюнде насыл чалышкъаны хусусындаки икяелерини динълемек — мен ичюн къыйметли бир имкян эди.
    Шамиль агъа тенбиелегени киби, семинарнынъ ишинде фааль иштирак этем: секцияларнынъ мешгъулиетлеринден, шиириет акъкъындаки мунакъашалардан, языджыларнен олгъан корюшювлернинъ ич биринден къалмайым. Ара тапкъанда, де Шамиль Алядиннинъ, де Эшреф Шемьи-заденинъ (о девирде Эшреф агъа эдебият ве санат нешриятында чалыша эди) иш ерлерине чапам, ана тилимизде я да озьбекче язып, терджиме эткен шиирлеримни косьтерем, меслеатлар алам.
    Семинар мен ичюн, акъикъатен, гурьдели, файдалы кечти, бир мектеп киби олды. Баягъы яш истидатларнен таныштым. Самаркъандлы Раим Фархадий, наманганлы эски достларым — Джура Рахим, Нуриддин Бабаходжаевлернен геджелери козь юммадан, шиир, шиириет акъкъында субетлеше, бааслешемиз. Къыскъасы, эдебий алемнинъ ичиндемиз. Шаир Миртемир, языджы Абдулла Къаххар киби белли эдиплернен олып кечкен субетлер, суаль-джевапларнынъ дегери ве къыйметини шимди анълатмагъа аджизим. Бу субетлер ве корюшювлерде залгъа адам сыгъмагъан эди. Семинар иштиракчилеринден гъайры, бир чокь языджы ве шаирлер де бу тедбирлерде иштирак эттилер.
    Бойлеликнен, он куннинъ насыл кечкенини дуймай къалдыкъ. Он кунь эдебият адлы дерьяда ялдадыкъ. Бутюн вакъыт ялынъыз шиир, шиириет акъкъында тюшюндик, тартыштыкъ.
    Ниает, сонъки, онунджы кунь. Уйледен сонъ «Бир шиир акъшамы» оладжакъ. Эпимиз бельгиленген вакъытта залдан ерлеримизни алдыкъ. Семинарнынъ тешкилятчылары санада узун маса башына ерлештилер. Олар арасында Шамиль Алядин де бар. Залдакилернинъ эписи я шаир, я да несирджи. Эбет, оларгъа шиир бегендирмек къолай дегиль. Гузель окъумагьа да бильмек керексинъ.
    Авескярлар невбетинен минберге котериле, бирер шиир окъуйлар. Мени текмиль эеджан къаплап алды. Бойле девреде биринджи кере шиир окъуйджам. Месулиетим буюклигинден гъайры, ана тилимде окъуйджакъ шииримни анълар, догъру къыймет кесер экенлерми?! Бойле тюшюнджелер эскенджесинде чекишип отургъанда, акъшамны алып барыджы илян этти: «Невбет — Закир Къуртнезирге». Еримден турдым. Санагъа догъру адымлайым. Лякин, аякъларым менимки дегиль. Минберге насыл барып чыкъкъанымны шимди тариф ве тасвир этип оламам. Бутюн вуджудым эеджан ичерисинде эди.
    Не де исе, минберге чыкътым, машинкада басылгъан шиирни огюме къойдым. Залгъа бир назар быракътым, амма, бир кимсени корьмеген кибим. Тамагъымны къырдым, бир де юткъунып алдым ве озюмни дедиль тутмагъа арекет этип, окъумагъа башладым: «Къуруджы ве шаир»...
    Бундан сонъ даа бир сыра авескярлар шиир окъудылар.
    Шиириет акъшамына, бунынънен берабер, семинаргъа екюн чекильди. Устазлар авескярларгъа иджадий ишлеривде мувафакъиетлер тиледилер. Мен Шамиль Алядиннинъ янына бардым. О, эеджанлангъанымны дуйып, тынчландырмагъа арекет этти:
    — Гузель шиир, яхшы окъудынъ,— деди. — Зал бегенди, самимий эльчырптылар.
    Меним бойле муим ве файдалы тедбирде иштирак этювиме себепчи олгъан Шамиль Алядинге самимий миннетдарлыгъымны бильдирип, сагълыкьлашыр экеним, о:
    —Яз, кадям, яз. Чокъча яз,— дие озгъарды мени.



  • Устазларнен биринджи корюшювлеримден сонъ он йылдан зияде вакъыт кечти. Бу арада озенлерден нидже сувлар акъты, аятта да чешит янъылыкълар юзь берди. Языджыларымыз яратыджылыкънен баягъы фааль огърашып башладылар. 1957 сенеси майыс 1-ден ана тилимизде чыкъып башлагъан «Ленин байрагъы» газетасы эпимиз ичюн бир иджат мейданына, мектебине чевирильди. Мен киби авескярларнынъ эсерлери сыкъ-сыкъ басылып башлады, сыраларымыз артты. Энъ муими — устазларымызнынъ янъы-янъы эсерлерини газета вастасынен окъумагъа, яратыджылыкъ сырларыны огренмеге имкян догъды...
    Эдебият секциямызнынъ топлашувларына Шамиль Алядин мени де давет эте. Бу себептен, тувгъан эдебиятымызнынъ вазиетинден белли бир дередже хабердар олам, Шамиль агъа чешит вазифелер бере, оларны беджерем.
    Секциянынъ 1967 сенеси олып кечкен бир топлашувында къырымтатар эдебияты акъшамыны кечирмеге къарар берильди. Бу акъта языджыларымызгъа хабер этильди. Махсус ренкли афиша чыкъарылды. (Афишанынь нусхасы невбеттеки саифеде басылды).
    Бельгиленильген вакъытта эпимиз — языджылар, шиириет мухлислери Ташкентнинъ Хадича Сулайманова сокъагъындаки 29-нджы бинада ерлешкен Эдебиятчылар эвине топландыкъ. Эгер янъылмасам, Ташкентте бизим тилимизде бойле эдебият акъшамы ильк кере кечирильди гъалиба, залда отурмагъа ер ёкъ эди. Чокь семетдешлеримиз атта аякъ устюнде къалдылар.
    Эдебият акъшамы пек меракълы, мундериджели кечти. Оны Шамиль Алядин алып барды. Устазлар шиир окъугъан минберге оларнынъ шегиртлери де котерильдилер. Невбетинен Шамиль агъа манъада сёз берди, адымны илян этти. Лякин, не ичюндир бильмем, афишадаки янълышны текрарлады.
    Минберге чыкъып, ашагъыдаки шиирни окъудым:

    ТАМЧЫ

    Бойле бакъсанъ,
    Бир тамчы —
    Не деген сёз?
    Къай бир вакъыт
    Эсамеси
    Окъулмай.

    Ерге тюшсе,
    Синъе кете —
    Къалмай из.
    Лякин тамчы
    Эксик олса —
    Голь толмай.

    Бу къадар, къыскъа. Саде ве анълайышлы сёз ве сатырлар. Лякин, мен бу шиирчикнинъ бойнуна агъыр юк юкледим. Онынъ вастасынен эр бир зерренинъ, эр бир адамнынъ, кучюк олса да, эр бир халкънынъ бу дюньяда озь ери, озь вазифеси, дегери олгъаныны анълатмагъа арекет эттим. Даа догърусы, миллетимизнинъ о куньлердеки такъдирини шу бир тамчы иле къыясладым. Чюнки, совет девлети къырымтатарларны шу тамчы къадар корьмей, эзиетлемеге, ашшаламагъа ёл араштыра эди (асылында шимдики кунюмизде де вазиет ойле пек зияде денъишкени ёкъ беллейим). О заман залда булунгъанларгъа, сонъундан «Фиданлар» китапчыгъымдан бу шиирни окъугъанларгъа, меним нелер демеге истегенимни анълатып олгъандырыммы, ёкъмы, бильмейим, амма бу сатырлар къальбимнинъ тёрюнден чыкъкъаныны текрар къайд этмеге истейим.
    Минберден тюшип, келип ериме отургъан сонъ, Шамиль Алядинге, адымны догъру илян этмегенине, афишада да янълыш язылгъанына «итираз» бильдиререк, къыскъа язы язып узаттым. Бираздан о манъа бойле язылы джевап берди:

    «Закир кадям!
    Мен адынъны айткъанда шашмаладым. Айып этме! Бир риджа: Бу акъшам акькъында «Медениет»ке бир отчёт язаджакъ экенсинъ. Аскъад айтты».


    Шиириет акъшамында бир сыра озьбек эдиплеринен берабер, «Узбекистон маданияти» газетасынынъ баш муаррири, белли языджы Аскъад Мухтар да иштирак эткен эди. Бу себептен, о акъшам акъкъында бир эсабат язмамны сорагъан. Мен риджаны буюк истекнен ерине кетирдим. Хабер газетанынъ невбеттеки санында басылып чыкъты.
    Бу акъшам, акъикъатен, къырымтатар эдебиятынынъ байрамына чевирильди, эдебиятымызнынъ, сюргюнлиткте олгъанына бакъмадан, дургъунлыкътан сонъ юкъудан уянып, джанланмагъа башлагъаныны ачыкъ-айдын нумайыш этти.



  • Эбет, Языджылар бирлигинде чалышкъаны, эдебиятымыз секциясына реислик япкъаны себебинден, иджадий фаалиет саасында Шамиль Алядиннен сыкъ-сыкъ корюшмеге сыра келе эди. Гъафур Гъулам адына эдебият ве санат нешриятында къырымтатар эдебияты болюги ачылгъан сонъ, дигер къалемдеш достларымда олгъаны киби, менде де, шиирлеримни топлап, бир китапчыкъ нешир эттирмек ниети догъды. Амма, о девирлерде китап нешири саасында бугуньки сербестлик къайда дейсиз?! Чыкъаджакъ китап, эвеля плангъа кирсетильмеси, бунынъ ичюн де, Языджылар бирлигинден тевсиенаме, эки-учь языджыдан да эльязма акъкъында такъриз яздырып алынмасы мытлакъа шарт эди. Мен де арекетке кириштим. Бегенген шиирлеримни топлап, бир папкъагъа къойдым ве оны къолтыкълап, догъру Шамиль Алядиннинъ узурына бардым. Ал-эвал сорашып, бираз субетлешкен сонъ, келювимнинъ макъсадыны айтып, папканы онъа узаттым. Шамиль агъа папканы ачты, шиирлерни бирер-бирер бакъып чыкъты. Сонъра папканынъ йиплерини багълар экен, манъа джиддий тавурнен:
    — Закир, кадям, санъа урьметимиз буюк. Сенинъ киби адамларымызнынъ озьбек джемиетлерине реберлик япкъанлары, озьбек тилини мукеммель бильгенлери чокъ гузель. Район газетасына редакторлыкъ япувынъ да такъдирлемеге ляйыкълы. Лякин, джанынъ агъырмасын, къач сенедир, шиир язасынъ. Ана тилимизни де баягъы дюрюст билесинъ. Я шиирлер къана? Бу юфкъа папкадакилерни етерли санасынъмы? Олар даа нешриятта редактор тарафындан бакъыладжакъ, сайланаджакъ. Акъылынъдамы, бир вакъытлар мен санъа: «Яз, чокъча яз»,— деген эдим. Шаир олмагъа истеген адам токътамадан язмасы лязим... Айды, яхшы. Буларгъа тевсиенаме язып, нешрияткъа озюм теслим этерим. Огютлеримни унутма,— деди.
    Мен ичюн бойле тенбие ве насиатлар эшитмек не къадар агъырлыгъыны яхшы анълайым, амма не чаре, чалышкъан ишим, район газетасындаки фаалиетим ана тилимизнен, иджадий ишнен даимий суретте, темелли огърашмагъа имкян бермей. Ондан сонъки йылларда да газетагъа муаррирлик япмакъ къолай олмады — гедже-куньдюз иш башындасынъ, де топлашув, де конференция. Эписинде иштирак этмеге борджлуйым. Чюнки, олар акъкъында газетада мытлакъа эсабат басылмасы шарт. Буларнынъ эписине вакъыт керек. Эр не исе де, арекет этем, чапам-чапкъалайым. Ара тапкъанда, элиме къалем алып, къальбимни далгъаландыргъан дуйгъуларымны кягъыт бетине тёкем...
    Лакъырдымыз китап нешири акъкъында эди эбет. Шамиль агъа эльязмаларымнынъ нешрине тевсие язып берген сонъ, нешрият болюгинде иш кене чаналамагъа башлады. Андан-мындан эшиткен хаберлериме коре, шиирлеримни даа бир авескярнынъ шиирлерине къошып, бир китап алында нешир этмеге къарар берген эмишлер. Лякин, не ичюндир бильмем, бунъа мен разы олмайым, озь китапчыгъымны айры оларакъ корьмеге истейим.
    Чаре къалмады, вазиетни Шамиль Алядинге бильдирдим. О, бу меселени юкъары партия тешкилятларынен чезмек кереклигини айтты. Къыскъасы, меркезий комитет медениет болюгининъ мудири М. Шермухамедовгъа ялвармагъа сыра тюшти. Бундан сонъ, меселе чезильди ве «Фиданлар» адлы биринджи шиирлер китапчыгъым 1969 сенеси дюнья юзю корьди.
    Такъдир ойле экен, кель заман-кет заман, 1982 сенесининъ февралинден биваста Шамиль Алядиннен бевабер чалышмагъьа къысмет олды. О девирде устаз «Иылдыз» меджмуасынынъ баш муаррири эди. Мени онъа муавин тайин эттилер. Догъьрусы, устаз-шегиртлик мунасебетлеринен, бир муэссиседе о инсангъа ярдымджы вазифесинде чалышмакънынъ фаркъы ве месулиети бам-башкъа олгъаныны пек яхшы анъласам да, мен иш фаалиетимдеки бу денъишювден мемнюн эдим. Илериде огюме чешит къыйынлыкълар чыкъаджагъына козюм еткен исе де, бойле устазнынъ реберлигинде чалышмакъны, энъ муими, тувгъан эдебиятымызгъа хызмет этмекни эр шейден устюн корьдим.
    Ойле олып чыкъты ки, мен меджмуагъа ишке кельгенден бир къач ай кечкен сонъ, Озьбекистан Языджылары бирлиги Шамиль Алядиннинъ 70 йыллыкъ юбилейини кечирмек акъкъында къарар къабул этти. Бу къарар муджиби, юбилей комиссиясы тизилип, онынъ эркяны тасдикъланды. «Гулистон» меджмуасынынъ баш муаррири языджы Мирмухсин комиссиягъа рейс, мен де кятиби оларакъ тайинлендик. Ишлерим баягъы чокълашты: эм «Йылдыз»нынъ янъы санларыны азырламагъа иссе къошмакъ, эм де юбилей тедаригинде иштирак этмек кереким. Не япаджакъсынъ, эр шейни беджермек керек. Бу себептен, де о якъкъа, де бу якъкьа чапам. Базы меселелерде юбиляр инджерсе, кимерде де Мирмухсин «тонуны терс кие». Экисининъ табиаты бир-бирининъкинден пек фаркълы дегиль. Мен оларнынъ араларыны узлаштырмагъа, экисининъ «сувыны тапмагъа» чарелер къыдырам. Бунъа кяде иришкен киби олам, кяде де эки тарафнынъ тазирини эшитем. Лякин, къызышмайым. Басыкълыкънен иш корем, эп меселелерни ятыгъынен анълатмакъ, чезмек ёлуны тутам.
    Юбилей Ташкентнинъ дюльбер биналарындан бири — «Бахор» концерт залында кечирильди. Языджылар, эдебият мухлислери сёзге чыкъып, Шамиль Алядиннинъ аяты ве эсерлери акъкъында самимий сёзлер айтты, юбилярны хайырлады, эдиелер багъышладылар.
    Языджынынъ юбилейи мунасебетинен, Озьбекистан телевидениесининъ биринджи каналындан Шамиль Алядиннинъ аяты ве яратыджылыгъына багъышлангъан косьтерюв тешкилятландырылды. Программаны алып бармакъ манъа авале олунды. Шамиль агъа, не себептендир, косьтерювде шахсен иштирак этмеге разы олмады. Косьтерювге шаир Тураб Тула ве языджынынъ шегиртлеринден бири, Гъафур Гъулам адына Эдебият ве санат нешрияты къырымтатар болюгининъ хадими языджы Урие Эдемованы давет эттим. Шамиль агъанынъ эвинден, экрандан косьтермек ичюн, бир талай ресимлер, китаплар алдыкъ.
    Косьтерювни языджынынъ аяты ве яратыджылыгъы акъкъында къыскъа икяе иле башлап, онынъ шиирлерини эм ана тилимизде, эм де озьбекче окъудым. Тураб Тула ве Урие Эдемова онынъ яратыджылыгъы, муаррирлик фаалиети акъкъында икяе эттилер. Косьтерювден сонъ, Уриенен берабер Шамиль агъанынъ эвине бардыкъ. Программаны бутюн къоранта азалары сейир эткен, бегенгенлер. Къапудан киргенимизнен, Фатма апте бизлерни «къытыкъламакъ» макъсадында:
    — Озьбекче тамам бульбуль киби отесинъиз я! — деди де, огюмизге къаве кетирип къойды.
    — Иншаллах, Ватанымызгъа къайтсакъ, андаки юбилейлеринде ана тилимизде отермиз,— дедим мен. Эр кес:
    — Аллах насип этсин! — деди.
    Такъдирге инанмамакъ мумкюн дегиль. 1992 сенеси, июль 12-де, Шамиль Алядин даа Ташкентте экенде, онынъ шегиртлери — мен ве Урие языджынынъ 80 йыллыгъы мунасебетинен, текрар телеэкрангъа чыкътыкъ. Бу кересинде — Къырымда! Вадемизге коре, языджы акъкъында телесейирджилерге ана тилимизде икяе эттик. Языкъ ки, Шамиль агъа бу косьтерювни сейир этип оламады. О, Къырымгъа бир къач йылдан сонъ кочюп кельди ве 84 яшында азиз топракъта дефн олунды.
    Бу ерде шуны айрыджа къайд этмеге истейим ки, Шамиль агъа иле «Йылдыз»да берабер чалышкъан вакътымда о манъа эм аятымда, эм де эдебий фаалиетимде акъикъий бабалыкъ япты. Устаздан тилимизнинъ инджеликлерини огрендим, эсер узеринде чалышув алышкъанлыгъыны эльде эттим.
    — Санъа озьбекче язув услюби ойле синъген ки,— деген эди о, бир субетимиз вакътында, — эгер зияде дикъкъат этильмесе, онынъ фаркъына бармакъ пек къыйын. Лякин, бизде джумле къурулушынынъ къаиделери озьбекчеден бираз фаркълы. Сен бунъа дикъкъат этмелисинъ.
    1984 сенеси къалемимни несирде сынап бакъмагъа ниет эттим. Озюмнинъ аятымнен багълы «Сагъ олунъыз, адамлар!» адлы повесть Къырымда, языджыларнынъ Коктебельдеки яратыджылыкъ эвинде язылды. Ташкентке къайткъанымнен, машинкалатып, Шамиль агъанынъ фикрини алмакъ макъсадында, онъа окъумагъа бердим. Куньлернинъ биринде, повестьнинъ такъдирини бильмек ичюн, одасына кирдим. Бакъсам, окъумагъа девам эте, энди ярысындан кечкен. Бир шей демеден, башкъа меселелер акъкъында бираз субетлешип чыкътым. Дуйгъаныма коре, эсерни басувгъа азырлай. Эгер бегенмеген олса, ойле джиддий тюзетип отурмаз, къусурларыны айтып, озюме къайтарыр эди. Асылында Шамиль агъагъа бир де-бир эсерни бегендирмек пек кучь эди.
    Бираз вакъыттан сонъ, Шамиль агъа мени узурына чагъырып:
    — Повестинъни бакъып чыкътым, базы ерлерине къалем токъундырдым. Машинкалатып, джыймагъа бер. Келеджек сененинъ биринджи санына къоярмыз,— деди.
    Эсер акъкъында озюме бир шей демеди. Лякин, хадимлерден кимгедир:
    — Закир яхты бир иш япкъаныны озю де дуймагъандыр,— деп ташлагъан.
    Повесть 1985 сенеси меджмуанынъ 1-нджи санында басылып чыкъты. Устазнынъ шу бир сёзюни эшитмек мен ичюн буюк бахшыш эди. О, меним янъы мевзуларны къалемге алувыма себепчи олды, ильхамландырды. Шамиль Алядиннинъ къалеми токъунгъан о эльязмамны аля даа сакълайым, вакъты-вакътынен къыйметли къайдларына козь ташлайым...



  • Иште, мухтерем окъуйыджы, манъа тувгъан здебиятымыз саасында, яратыджылыкъ фаалиетимде биринджи оларакъ устазлыкъ япкъан сымалар акъкъындаки хатырлавларымны сизинъ дикъкъатынъызгъа авале эттим. Шубесиз, бу хатырлавлар шахсен меним аятым, яратыджылыкъ фаалиетим иле багълы олгъаны себебинден, истер-истемез, озюм акъкъымда да икяе этмеге меджбур олдым. Заныма коре, бу — жанрнынъ озюне хас бир услюби, талабы олмалы.
    Языларым базы хатырлавлардан ибарет олып чыкъты. Чюнки, бу ердеки языларымдан макъсат — устазларнынъ аят ве фаалиетлери акъкъында толу ве там бир икяе яратмакъ дегиль эди. Аллах насип этсе, омюр, сагълыкъ берсе, олар акъкъында илериде языладжакъ шейлер даа дюнья къадар. Адларыны анъып, хатырлап кечкен устазларымнынъ эписи бакъий дюньядалар. Оларны Аллах рахмет эйлесин!

    Шимдилик — бу къадар.

    Шумхай (Заречное) кою.
    2003 сенеси, март-апрель.

  • Разработка сайта -
    SiteExpress
    Произведения Шамиля Алядина, а также фотоматериалы и любая другая информация, размещенная на данном сайте, является интеллектуальной собственностью и защищена законом. Данная информация может быть использована исключительно в личных, информационных и некоммерческих целях. Не допускается копирование, распространение, передача третьим лицам, опубликование или иное ее использование в коммерческих целях без получения письменного согласия владельца авторских прав. При цитировании материалов ссылка на сайт обязательна