qırımtatarca | русский

ГлавнаяБиографияКнигиВидеоПубликацииО_творчествеФотогалереяГостевая_книгаКонтактыОткрытие_года

Главная страница / О_творчестве / Доклад Юнуса Кандымова (кр.тат.) /

О творчестве Шамиля Алядина



Доклад Юнуса Кандымова (кр.тат.)


АКЪИКЪИЙ ИСТИДАТКЪА, ШАИРАНЕ ЮРЕК
ВЕ КУЧЬЛЮ КЪОЛЛАРГЪА САИП ОЛГЪАН ЭДИП


ХХ асыр къырымтатар эдебиятынынъ классиги, языджы
Шамиль Алядиннинъ шиириетине бир назар



  • Къуванч ве яныкъларгъа, умют ве теляшларгъа, учув ве йыкъылувларгъа, енъиш ве фаджиаларгъа номай олгъан къарсанбалы, чытырманлы ХХ юзьйыллыкъта инкишаф эткен эдебиятымызгъа бугуньки куннинъ юксеклигинден бир назар ташлар исек, онда илькиде чар Русиесининъ, сонърадан исе тоталитар къанлы большевик режимининъ аджувсыз, шииддетли, ёкъ этиджи дарбелеринден къанатлары къырылгъан, кокреги элеме-делик яралангъан, олюмге, ёкъ этилювге махкюм этильген бир эдебиятымызны коремиз.
    Лякин къадимий миллетимизнинъ озю киби къадимий, яшавчан эдебиятымызнынъ оджагъындаки атеш сёнмеди, даа догърусы оны не бир тиран, не бир режим, не вакъыт, не месафе сёндюралмады. Эр бир шаир, эр бир языджы юрегинде, козьлеринде джан аляметини гъайып этмеген, янып тургъан атеш парчачыкъларыны аджджы-аджджы тютюнлер ичинде богъулаяткъан эдебиятымызгъа алып келип къошмагъа тырышты. Усеин Шамиль Токътаргъазылар, Номан Челебиджиханлар, Джемиль Керменчикли-лер, Бекир Чобан-заделер, Шевкъий Бекторелер, Амди Гирайбайлар, Мемет Нузетлер, Эшреф Шемьи-заделер, ве онларнен федаий эдиплеримиз – буюк бир ольчюде алгъанымызда – эдебиятымызнынъ кечмиш ве келеджек арасында узангъан копюрнинъ йыкъылмасына ёл бермедилер, аксине озь иджатларынен шу копюрге бирер багъана, бирер тиреме олдылар.
    Бойле федаий эдиплеримиз арасында, эльбет де, Шамиль Алядин озюне хас бир айрыджа ерни ишгъ-аль этмекте. Шамиль Алядин керчектен де, ХХ юзьйыллыкътаки къырымтатар эдебиятында озюнинъ силинмез саифелерини язып къалдырды. Ондан мирас къалгъан зенгин асабалыкъ, онынъ аджайип икяелери, повестьлери, романлары белли, лякин айны заманда даа кереги киби огренильмеген, инджелен-меген бир алемдир.
    XIX юзьйыллыкънынъ сонъларында Къырымда Исмаил Гаспринскийнинъ «Терджиман»да дердж олунгъан «Дар-уль Рахат-мусульманлары» романындан ХХ юзьйыллыкънынъ сонъларында Ибраим Пашининъ Къырымда язып нешир эттирген романы арасындаки къырымтатар эдебиятында бир къач дане нишане эсерлер мевджуттыр. Оларнынъ адлары анъылыр экен, Шамиль Алядиннинъ «Иблиснинъ зияфетине давет» эпик повестининъ ады да мытлакъа анъыла.
    Умумен алгъанда, Шамиль Алядиннинъ иджады учь буюк саифеден ибареттир.
    1-нджи саифе – дженктен эвельки иджады
    2-нджи саифе – сюргюнлик девириндеки иджады
    3-нджи саифе – авдет девириндеки иджады.

    Ш. Алядиннинъ иджадынынъ 2-нджи саифеси белли бир дереджеде огренильген, 3-нджи саифеси исе кениш окъуйыджылар даиресине муайен бир дереджеде белли олгъан олса, онынъ иджадынынъ 1-нджи саифеси кениш окъуйыджылар даиресине аз беллидир, ве асылында къырымтатар эдебиятшынаслыгъында аз огренильген бир саифедир.
    Иджадынынъ экинджи саифесине аит олгъан «Эгер севсенъ» «Рузгярда саллангъан фенерлер» роман-лары, «Чауш огълу», «Теселли» повестьлери, несирнинъ кучюк жанрында язылгъан бир сыра эсерлери, иджадынынъ учюнджи саифесине аит олгъан бир сыра бедиий ве публицистик эсерлери ХХ асырдаки къырымтатар эдебиятынынъ инкишафына къошулгъан салмакълы ве мунасип исседир. Лякин биз бугунь Шамиль Алядиннинъ иджадынынъ 1-нджи саифеси узеринде бираз кенишче ве тавсилятлыджа токъталмакъ истеймиз.
    Эбет, Шамиль Алядин ХХ юзьйыллыкътаки эдебиятымызда буюк несирджи, панорам эсерлер яраткъан эдип оларакъ беллидир. Бу ич бир тюрлю шубхе догъурмагъан, делиль-исбат талап этмеген факттыр. Лякин буюк несирджи олмакънен бир сырада Шамиль Алядин назик, индже дуйгъулы, фельсефий-лирик, базыда девирнинъ озю киби ялынлы-атешли, гражданлыкъ пафосынен синъирильген назм эсерлернинъ муэллифи-дир.
    Вельасыл, Шамиль Алядин эдебияткъа шаир оларакъ кирип кельгендир. 2-нджи Джиан дженкинден эвельки иджады бутюнлей шиирнен багълыдыр. Онынъ ильк язгъан шиирлеринден «Танъ йылдызы: Исмаил Гаспринскийнинъ къабири башында» серлевалы назм эсери бундан тамам 76 йыл эвельси 1927 сенеси апрель 15-те «Яш къувет» газетасында дердж олунгъан эди.
    Бундан сонъ Шамиль Алядиннинъ 1932 сенеси «Топракъ кульди, кок кульди», 1935 сенеси «Къызыл казакнынъ йырлары», 1940 сенеси «Омюр» адлы шиирлер джыйынтыкълары дюнья юзю корьдилер. Муэллифнинъ бу джыйынтыкъларгъа кирген назм эсерлери эксериетинен озьлерининъ ренк ве аэнклери-нен 20-нджи-30-нджы сенелернинъ ренк ве аэнклерининъ акс садасы сыфатында язылгъан олсалар да, оларда мевджут олгъан айры бейитлер, шу бейитлерде ифаде этильген фикир ве тюшюнджелер къою булутлар арасындан корюнген алтын кунешнинъ шеффакъ зиялары киби ялкъ-ялкъ этип парылдайлар. Шамиль Алядиннинъ 1930 сенеси апрель айында язгъан «Мен ве фуртуна» шииринден алынгъан шу бейитлерге дикъкъат этинъиз:

    Граждан дженкинде окопта ятмадым,
    Дюшмедим баракъкъа аякъсыз, къолсыз.
    Чокъ сорсанъ – даа мен винтовка тутмадым,
    Боранлы геджеде сынъырда къалып.

    ………………………………………….

    Топракъны таныдым, эследим уфукъны,
    Билекни сарсытмай, чыкътым курешке.
    Къаранлыкъ, хор дамда чырпынгъан анамны
    Азаптан алдым да чыкъардым кунешке.

    Кунешчюн дёгюшдим шеэрде, койде,
    Кунештен кучь алды нервалы сёзлерим.
    Истейим эр ерде бир алев догъурсын,
    Кениш ёл излеген къарувлы козьлерим.

    Шамиль Алядиннинъ шиирлерининъ мевзу диапазоны ялынъыз къырымтатар шиириетинде дегиль, тоталитар режимнинъ идеологик панджалары ичинде инълеген дигер халкъларнынъ шиириетинде олгъаны киби деерлик кениш дегиль. Бу ерде шуны къайд этмек керек ки, дигер эдиплерде олгъаны киби, Шамиль Алядиннинъ шиирлери де граждан дженки, севги, истисал, ахлякъ мевзулары черчивесинде къалып кетмектелер. Лякин мевзу диапазонынынъ тарашлыкъ япкъанына бакъмадан, Шамиль Алядин юрегинде къайнагъан дуйгъуларны, къальбинен ис эткен адиселерни кягъыткъа усталыкънен тюшюрмеге арекет эте эди.

    Мен сёйледим, Эвелина динъледи,
    О, бир парлакъ зия эди огюмде.
    Айгъа бакъты, манъа бакъты, сонъ, деди: -
    Дюльберчикчюн замет этме, дёгюнме!

    Тувгъан юрткъа садыкъ олмакъ  эйбетли,
    Дюльбер козьлер олмаса да омюр бар.
    Халкъчюн ишлеп, халкъчюн ольмек къыйметли,
    Бунда шереф. Бунда шурет, шан догъар…

    1938 сенеси язылгъан «Чинар тюбюнде» шииринден алынгъан ишбу бейитлер юкъарыда сёйледигимиз фикирге кичкене бир делиль-исбат ола билир. Шамиль Алядиннинъ 30-нджы сенелерде яраткъан аман-аман джеми шиирлери, бу джумледен «Чингене къызы», «Сенинъ эшкъынъ ичюн», «Аджизлик иле чатышув», «Денъизджи бир яш эди», «Ярынки юртлар» ве саире онларнен шиирлери бойле бир аэнк, бойле бир рухта язылгъандыр.
    Шамиль Алядин II Джиан дженки башлангъанда джебэге кеткен он беш къырымтатар языджысындан бири эди. Фашист ордуларына къаршы алынып барылгъан амансыз чарпышмаларнынъ иштиракчиси олгъан Шамиль Алядин къарсанбалы джебэ ёлларында биле къалемини элинден ташламады. Онынъ «Ёлджу», «Окоп ичинде», «Къарт эменлер» киби шиирлери иште, дженк йылларында язылгъандыр. Шамиль Алядин дженктен сонъки йылларда шиир язмакъны быракъмады. Онларнен лирик манзумелерни яратты. Лякин онынъ эдиплик такъдири оны яратыджылыкънынъ дигер бир сарп ёлуна: несир ёлуна алып чыкъты. Ве о омюрининъ сонъуна къадар несир мейданында чалышты, къалемине тотламагъа имкян бермеди.
    Шамиль Алядин – буюк несирджи. Шамиль Алядининъ къоджаманлыгъы несир эсерлернинъ артында, эксериетинен, козьге корюнмеген бир кольге киби турмакъта. Бу давасыздыр. Лякин онынъ аят кредосы, иджат кредосы, эльбет де, онынъ шиирлерининъ ичиндедир.

    Ольмекми аджеба? Ольмекми кене?
    Тёкюльген козьяшым азмыдыр меним?
    Не ичюн яшайым дюньяда, сёйле!
    Топракъта чюрюмек ичюнми, теним?

    ………………………………………….

    Къалмаса юректе кедерден эсер,
    Севинчке иришип олурмы эдим?
    Сус, къальбим! Сус энди, къоркъакълыкъ етер,
    Аят – дагъ, таш экен, мен шимди бильдим.

    Хызмет эт, заъмет эт, первасыз турма,
    Сенинъчюн яшавнынъ маънасы будыр!
    «Саадет недир?» - деп кимседен сорма,
    О сени унутмаз, табиатта къанунды!

    деп яза Шамиль Алядин «Аджизлик иле чатышув» шииринде. Мисаль оларакъ кетирильген бу бейит-лердеки:

    Хызмет эт, заъмет эт, первасыз турма,
    Сенинъчюн яшавнынъ маънасы будыр!

    мисрасына дикъкъат этер ве Шамиль Алядиннинъ басып кечтиги иджадий ёлуна козь ташлар исек, онынъ бутюн омюри халкъкъа багъышлангъаныны коре билемиз.
    Вельасыл, сонъки вакъытларда, 30-нджы сенелерде иджат этип башлагъан шаирлеримизнинъ иджатлары акъкъында, бу джумледен Шамиль Алядиннинъ шиирлери акъкъында сёз ачылгъанда, чешит фикирлерни эшитмек сырасы келе. Лякин иджадынынъ башлангъыч девиринде язылгъан назм эсерлери эдебиятымызда яшамакъ, огренильмек акъкъына маликтирлер. Чюнки олар, Шамиль Алядиннинъ ибаресинен айтаджакъ олсакъ «Кучьлю къол иле язылгъан эсерлердир». Озюмизден шуны къоша билемиз: шаир яхут да языджы акъикъий истидат саиби олмаса, истидат онъа Аллахтан берильмесе, онынъ къолу да, язгъан эсерлери де зайыф олур. Шамиль Алядин исе акъикъий истидат саиби, шаиране юрекке, кучьлю къолларгъа малик бир эдиптир.

    Юнус КЪАНДЫМ,
    шаир, Бутюнукраина матбуат-медениет
    меркезининъ етекчи муаррири,
    Украинада нам къазангъан санат эрбабы.
    17.04. 2003.


  • Буюк къырымтатар языджысы Ш. Алядиннинъ 90 йыллыгъы мунасебетинен 2003 сенеси апрель 17-де КъДМПУда отькерильген юбилей мерасиминде окъулгъан маруза.

    Шамиль АЛЯДИН

    ТАНЪ БУЛЬБЮЛИ
    Исмаиль Гаспринскийнинъ къабири башында

    Отьме, байгъуш, отьме гедже бу ерде, 
    Гозьлеримден яшлар дюшен дереде,
    Улу инсан ята топракъ тюбюнде, 
    Ани беним азиз атам нердедир?

    Сизге гельдим, фуртуналы ёл гечип,
    Къарт Ясафат дересинде гъам сечип,
    Къальбинъизнинъ гъаесичюн ант ичип, 
    Ани нерде, мешъалемиз нердедир?

    Элякете маъкюм, бедбахт миллете
    Аят багъшыш эйлединъиз… иззете
    Шаянсынъыз. Саф рухунъыз дженетте
    Мекян булсун. Артыкъ бен не идейим?

    Бунар басты, шевкъсыз къалды гозьлерим,
    Элем чекер, енъи ишыкъ излерим,
    Ятсам-къалкъсам, сёйлееджек сёзлерим 
    Ани халкънынъ садыкъ огълу нердедир?

    Мен койлюйим. Гельдим бир юк чичекле,
    Дагъда-къырда уздим яныкъ юрекле,
    Рухунъыза дерин седжде этмекле,
    Дейим: бизим башкъанымыз нердедир?

    Сен сус, байгъуш, гонълюм азап чекмесин,
    Фигъанынъдан эшкъым сёнип кетмесин,
    Дердинъ эльге зиллет олып етмесин,
    Ани ата талиматы нердедир?

    Отьме, байгъуш, гедже терек далында,
    Бу шерефли зынджырлынынъ алдында.
    Койге дёнем эзиетли алында, 
    Сайра, бульбюль! Сайра… дж(их)ан динълесин!

    15.04.1927 с.,
    «Яш къувет» газетасы.


    ЧИНАР ТЮБЮНДЕ

    Акъшам залда ишиттим хош сесинъни,
    Къалбим урды, къаным къызды башымда.
    Къасветлендим, джоярым деп эсимни
    Бу акъылсыз, бу диване яшымда.

    Джаз инъледи. Ер титреди. Къалкътым мен,
    Аджиз чехре иле бардым янынъа.
    Манъа къыя козьлеринъле бакътынъ сен,
    Сонъ… элинъни къойдынъ месъут бойнума.

    Эвелина! Гузеллернинъ гузели!
    Бойле киббар кирпик къакъма юзюме!
    Оюн битсе, тынса блюз эзгиси,
    Дейджегим бар теналыкъта – озюнъе!

    Блюз сускъан, оюн биткен… сезмедим 
    Мен зевкъ сюрдим саадетли дюньяда.
    Козьлеринъе бакътым-бакътым…безмедим,
    Чалкъандым эп саили ёкъ дерьяда.

    Гуль багъчагъа чыкътыкъ, сонъра гизлиден,
    Фельсефели сёзлер айттым… сен сустынъ!
    Ай-ярыкъта юрдик джейран изинден,
    Де атылдынъ таштан-ташкъа, де пустынъ!

    Тунч козьлеринъ бильмем ничюн кульдилер,
    Ёсун баскъан эски чешме огюнде?
    Бакъышларынъ бир тюш киби кельдилер,
    Сонъ токъталдынъ къарт чинарнынъ тюбюнде!

    Йигирми беш йыл яшадым мен. Не корьдим?
    Не кечирдим? Санъа насыл сёйлейим?
    Койде огюз айдадым мен, ер сюрдим,
    Амма ничюн шаир олдым, бильмейим?

    Мен истедим, дюльбер олсын севдигим,
    Назик олсын, чебер олсын севдигим,
    Джазибели олсын меним севдигим,
    Мени… мени север олсын севдигим.

    Сукюнетте лакъырдыгъа далгъанмыз
    Сыныкъ, чёкюк скемленинъ четинде.
    Эр кес кеткен, биз экимиз къалгъанмыз…
    Орьселенген гулюнъ элим ичинде.

    Хораз отти, танъ агъарды уфукътан,
    Къыймай-къыймай къалкътыкъ эвге къайтмагъа.
    Далгъаларнынъ сеси кельди узакътан…
    Севгими бу? Иджранмы бу? Айт манъа!

    ххх

    Йыллар кечти. Эп тюшюнем… сагъынам
    Юрегимни яралагъан бу къызны.
    Асретинден гуль багъчаны доланам,
    Сейир этем кокте айны, йылдызны.

    Узакълардан келе тыныкъ бир сада,
    Сескенем мен, сокъакъларгъа бакъынам.
    Кимсе ёкътыр. Бу ай-ярыкъ авада
    Чинар далы азапланып къакъына.
    1938.

    КЪАРТ ЭМЕНЛЕР

    Эки къуршун дельди меним коксюмни,
    Эки къуршун алды меним эсимни.
    Йыкъылдым мен, фуртунада сынгъан бир
    Сельби киби, эджель кести сесимни.

    Къарт эменлер, тильге келип, дедилер:
    «Бу топракъта къан акъызгъан йигитлер
    ольмек бильмез, ольмек бильмез! Дагъларнынъ
    къануны бу. Ач козюнъни, давуш бер!

    Айын, аскер,  шефкъат нуру сачылсын.
    Багъчаларда пенпе гуллер ачылсын,
    Азиз юртта козьяш тёккен бу халкънынъ
    Чехресине тебессюмлер къатылсын.

    Сени олюм енъе бильмез, сен шаркътан
    Эскен рузгяр иле кельдинъ. Узакътан
    Гъарип ильге енъи аят кетирдинъ,
    Козьден учкъан бахтны ерге эндирдинъ!»

    Эджель сыкъты гъыртлагъымны, инъледим,
    Къальбимдеки тепиндини динъледим.
    Дедим: «Дёрт йыл ташыдым бу касканы,
    Дёрт йыл оны къуршун деле бильмеди».

    Къарлар ягъгъан, мени орьткен. Айындым
    Гъульгъулели, чалыкъ озен четинде.
    Садыкъ торум, бильмем насыл даяндым
    Бу азапкъа, кийик дагълыкъ ичинде.?!

    Ничюн бойле кедерлендинъ? Ёкъса, сен
    Эшсиз аскер эляк олды сандынъмы?
    Бу куртюклер багърына комюльген
    Достунъ гъурбет эльде къалды сандынъмы?

    Ольмедим мен, элем чекме, ольмедим,
    Мен бу ерге ольмек ичюн кельмедим.
    Эджель телеф олды меним кучюмден,
    Эки къуршун ята меним ичимде.
    1945.


  • Муэллифнинъ орфографиясы сакъланып къалынды. Муарририет.

  • Разработка сайта -
    SiteExpress
    Произведения Шамиля Алядина, а также фотоматериалы и любая другая информация, размещенная на данном сайте, является интеллектуальной собственностью и защищена законом. Данная информация может быть использована исключительно в личных, информационных и некоммерческих целях. Не допускается копирование, распространение, передача третьим лицам, опубликование или иное ее использование в коммерческих целях без получения письменного согласия владельца авторских прав. При цитировании материалов ссылка на сайт обязательна