qırımtatarca | русский

ГлавнаяБиографияКнигиВидеоПубликацииО_творчествеФотогалереяГостевая_книгаКонтактыОткрытие_года

Главная страница / О_творчестве / Урие Эдемова "ШАМИЛЬ АЛЯДИН МЕНИМ ТАЛИЙИМДЕ" /

О творчестве Шамиля Алядина



Урие Эдемова "ШАМИЛЬ АЛЯДИН МЕНИМ ТАЛИЙИМДЕ"


Языджынынъ 100 йыллыгъы мунасебетинен

ШАМИЛЬ АЛЯДИН МЕНИМ ТАЛИЙИМДЕ

Аятта базан ойле инсангъа расткелесинъ ки, о озюнинъ насылдыр чизгилеринен сени эсир эткен киби ола. Эм шу куньден башлап бутюн варлыгъынънен онынъ тесири алтында булунасынъ. Эм бу расткелюв, танышув омюр ёлунъны бам-башкъа тарафкъа бурып йибере. Бойле вакъиа меним башымдан да келип кечти.
Генчлик йыллары… хаялымда, анъымда, фикиримде эдебият дюньясына далмакъ, анда арекет этмек арзусы иле яшасам да, асылында исе фельдшер зенаатыны кутерек, тынч чалышып юрмекте эдим.
Куньлернинъ биринде, 1961 сенесининъ язында олса керек, Билял Мамбет мени Ташкентте къырымтатар языджыларынынъ топлашувына алып барды. Топлашув бир шаирнинъ, сонъундан оны яхшы анъладым, белли къырымтатар шаири Решид Мураднынъ янъы чыкъкъан «Бир къучакъ чечек» адлы шиирлер, балладалар, поэмалар джыйынтыгъына багъышлангъан эди.
Биринджи сёзге чыкъкъан орта яшларындаки киши шаирнинъ мезкюр джыйынтыгъына кирсетильген эсерлернинъ деерли чокъусыны омюрден узакъ шиирлер, деп адландырды. Эм озюнинъ фикирини тасдикъламакъ ичюн арды-сыра бир къач шиир окъуды. Онынъ сеси де, череси де шиирнинъ сёзлери ве мундериджесинен ич де алып береджеги олма¬гъаны сезилип турмакъта эди. Догърусыны айткъанда мен онынъ сесининъ сертлигини, чересининъ кускюнлигини абайламадым. Мени о окъугъан шиирлернинъ терен мундериджелери, фельсефий фикир этювлери, тюзгюн сатырлары, атешли сёзлери озюне эсир эткен эди.
Аят да буюк ёл, эништен –
къырлыкъкъа,
Юкселе, эне ве юкселе
инсанлар.
Бахтыны тапармы заметке,
зорлукъкъа
Чыдамай эрлиге,
ёлуны джойгъанлар?
Ёлларнынъ сонъу ёкъ,
ёлларнынъ танъы бар!
Ондан сонъ невбет иле сёзге чыкъкъан бир-эки инсан даа биринджи марузаджынынъ сёзлерини текрарлады, макъсадыны тасдикъладылар. Меним отургъан еримде къыбырдамагъа биле чарем къалма¬гъан эди. Ичиме бир атеш, къалтыравукъ кирди. Не демек олсун? Мен гедже-куньдюз арз эткен, руямда биле манъа раатлыкъ бермеген, такъдиримни, бахтымны ялынъыз анда тапмакъ арзусынен чыкъмакъ истеген ёлум бойле меша¬къатлар, эзиетлернен толуп-ташкъанмы, деп яныкъландым.
Манъа терен тесир быракъкъан шиирлер сатырлары юрегимден силинип кеткен киби олдылар. Дерсинъ мен де озюмни сёзге чыкъкъан натыкълар сырасына кечкен киби ис этмекте эдим…
Сонъундан кене чокъ шейлер даа айтылды. Мен исе гуя оларны не эшитем ве не де анълайым.
Натыкълар тарафындан ¬уджюм этильмекте олгъан шаир исе отургъан еринде къыбырдамай, вуджуды дерсинъ къамбурайып къалгъан. Башы омузлары арасына чёккен, лякин ба¬къышы, козьлери атешли…
Тедбир сонъуна етсе керек, ортагъа азачыкъ сюкюнет чёкти. Натыкълар, энди эр шей айтылды, япылды, деген киби сустылар.
Бу заман ог сырада отур¬гъан, яшы эллилерге якъынлашкъан орта бойлу, сагълам мучели кесментли бир адам еринден турды. Гъает тюшюнджели корюниште минберге котерильди. Онынъ къалынджа дудакълары къыбырданды, лякин сеси чыкъмады. Биджагъынынъ джебинден пошусыны чыкъарып, кенъ манълайынынъ терини сюртти.
Билял бу вакъыт къулагъымнынъ тюбюнде фысылдады: «Бу белли языджымыз Шамиль Алядин. Шимди эр шей белли олур», – деди.
Шамиль Алядин залдакилерге дикъкъатнен бакъты.
– Решид Мурад дженктен эвель язып башлагъан шаирлеримизден биридир. Онынъ эсерлери «Яш къувет», «Къызыл Къырым» ве дигер газеталарда, «Яш ленинджилер», «Совет эдебияты» меджмуаларында даимий суретте басылдылар. 1938 сенеси «Яшлыкъ йыллары» адлы ильки шиирлер джыйынтыгъы дердж олунды. 1941 сенеси исе «Лирика» адлы шиирлер ве поэмалар джыйынтыгъы чыкъты ве муэллиф бу китабынен назмиетимизде баягъы енъишлер эльде этти. Бизим эдебиятымызда бу лирик шаирнинъ озь сеси, озь аэнки, усулы, шиир язув техникасы бардыр. Сизлер, эльбет, эксериетинъиз буларнынъ эписинден хабердарсынъыз, лякин мен бугунь олгъан лакъырдыларнынъ манасыны чокъ анълап оламадым. Бельки шаирнинъ иджадына муаребе ве ондан сонъ олгъан дешетли, девамлы сускъунлыкъ тесир эткендир. Джыйынтыкъта базы бир шиирлер зайыфчадыр, лякин сизинъ айткъанынъыз киби омюрден узакъ дегиллер.
Залда бир тарафтан наразылыкъ, экинджи тарафтан исе шубеленювлер пейда олды. Шамиль Алядинден сонъ сёзге Энвер Селямет ве даа яшлардан кимлердир чыкъты. Бу чыкъышлар энди тамам башкъа мана ташымакъта – сёз Решид Мураднынъ назм саасында эльде эткен мувафакъиетлери акъкъында кетмекте эди.
Иште, шу вакъиадан, шу куньден сонъ, меним омюримде де кескин бурулыш олды. Юрегимдеки арзу умютлерим акъикъаткъа чевирилип башлады. Мен бутюн варлыгъымнен эдебияткъа сарылдым. Биринджи арекетлерим ана тилимни терен огренмектен башланды. Бу иш, эльбет, шаир ве язы¬джыларымызнынъ иджатларыны огренювден ибарет эди. Арадан чокъ вакъыт кечмеден Билял Мамбетнинъ ярдымынен Шамиль Алядиннен шахсен таныш олдым. Сонъундан бу буюк языджынен, алидженап инсан ве мураббинен олгъан корюшювлер мени эдебият мейданына джетемекте эдилер. Мен Шамиль Алядиннинъ иджадыны терен огренмеге бельсендим. О биринджи «Танъ бульбули» адлы эсерини Исмаил Гаспринскийге ба¬гъышлагъан олып, шаир буны он беш яшында экенде язгъан. Онынъ юксек бедиийликле язгъанына дикъкъат эткен окъу¬йыджыда бу эсерни бир осьмюр дегиль де, баягъы теджрибеге малик шаир язгъандыр, деген фикир догъа. Иджаткяр йигирми яшында экенде, яни 1932 сенеси «Топракъ кульди, кок кульди», 1935 сенеси исе «Къызыл казакнынъ йырлары» адлы шиирлер джыйынтыкъларыны дердж эткен. Эр эки китаптаки шиирлер менде буюк теэссурат къалдырдылар. Сонъундан эдипнинъ Чырчыкъ къуруджылыгъында чалыш¬къан йыллардаки яшлыкъ романтикасыны акс эткен «Сенсинъми, огълум?», «Мердивен», «Шаланда» повестлерини окъудым. 1957 сенеси октябрь инкъиляби ве ватандашлар дженки вакъиаларыны акс эткен «Теселли», «Чауш огълу» повестьлери язылды. Эр эки повесть де юксек бедиийлик ве терен фельсефий фикир этюв нети¬джесинде яратылгъандыр. Языджы аят вакъиаларыны, сечилип алынгъан образларынынъ арекетлерини даа да зияде терен психологик эсаста бере. Бу эсерлер узеринде чалышкъанда эдипнинъ теджрибеси даа да артты. Сонъра исе 1962 сенеси бизлер Шамиль Алядиннинъ «Эгер севсенъ» романыны окъу¬магъа наиль олдыкъ.
Шамиль Алядиннинъ эсерлерини ильк кере къолума ал¬гъанда, оларны окъугъанда, озюмни чыкъмасы пек зор олгъан, гъает чытырманлы бир орман ичине тюшкен, ёлуны шашыргъан, ондан чыкъмакъ ичюн арекет эткенде исе чалылар, чырпылар, пытакълар манъа юрмек дегиль де, къыбырдамагъа биле имкян бермеген киби ис эткен эдим. Лякин инатлыкънен окъувым нетиджесинде чытырманлы орман ичинде тар ёлчыкълар, чешит чечеклерге бурюнген аланлар пейда олдылар.
Асылыны алгъанда къуру¬джылыкъларнынъ керван башы олгъан Чырчыкъ къуруджылыгъы окъуйыджы ичюн ойле чокъ меракълы мевзу дегиль киби корюне. Лякин эсерни окъувда девам этеркенмиз, козьлеримизнинъ огюнде отузынджы йылларнынъ аяты, халкъ тешеббюсчилери, оларнынъ къараманлыкълары, руху, эмектеки шараити, бирлей-бирлей джанланалар. Эсернинъ къараманлары энъ якъын адамларынъа чевирилелер. Оларнынъ арзу-истеклеринен пак севгилеринен меракъланасынъ. Олардан айырылып оламайсынъ.
Занымджа, языджынынъ фаалиетинде энъ зарур шейлер шу олса керек.
Вакъытнынъ кечмесинен Шамиль агъанынъ «Узюльген йипнинъ багъланувы», «Сиз окюнменъиз, Саният!», «Фуртуна тынгъан сонъ», «Эльмаз», «Ешиль япынджалы къыз» киби повестьлерини ве, ниает, «Рузгярдан саллангъан фенерлер» адлы романны окъумагъа наиль олдым.
Прозанынъ буюк ве кучюк жанрларында усталыкънен чалышып кельген эдипнинъ эр бир эсери манъа дюнья къадар къуванч ве терен теэссуратлар багъышлай эди. Оларда аят материалы теренден талиль олуна, вакъиаларнынъ синтези буюк меракънен бериле.
1979 сенеси бу буюк инсан бизлерге халкъ сеадети огърунда гъаевий куреште эляк олгъан Усеин Шамиль Тохтаргъазы ве онынъ замандашлары акъкъында «Иблиснинъ зияфетине давет» адлы веси¬къалы повестини такъдим этти. Бу эсерни окъуркенмиз, озюмизни Тохтаргъазынынъ заманында яшагъан киби ис этемиз. Энъ муими Шамиль агъа гъает агъыр, дургъунлыкъ йылларында буюк фентке малик тешкерюв тешкилятларынынъ тазыйыгъындан къоркъмады. Бу эсерде адларыны анъмакъ ясакъ олунгъан Гаспринский, Медиев киби сымаларымызнынъ образларыны яратты. Халкъымызнынъ бахты, сеадети огърунда оларнынъ япкъан алидженап ишлерини акс эткен левхалар берди. Окъуйыджыларны бу буюк инсанлар иле таныш этти.
Шамиль агъанынъ язгъан эсерлерининъ бутюнини косьтермекнинъ чареси ёкъ. О гъает чокъ окъугъан ве махсулдар чалышкъан эдип эди. Сюргюнликтен ана-Ватангъа къайтып кельгенде энди баягъы ихтиярлангъан, сагълыгъы исе хырпалангъан эди. Лякин бунъа бакъмадан язмакътан токътамады. «Махульдюрге бардым, агълап къайттым», «Къырым бизим топрагъымыз», «Орус Къырымда», «Кремль къурбанлары», «Бизге не олды?», «Аят токътамай – девам эте», «Къадимий татарлар тарихындан», «Шерефли, дюльбер тилимиз», «Къанлы дженк ёллары» киби бир сыра эсерлер яратты.
Янъы язып башлагъан «То¬гъай бей» романы исе эдипнинъ язы масасы устюнде битмей къалды. Анда акс олунгъан вакъиалар тарихийдир. Богдан Хмельницкий ярдым истеп ханлыкъкъа келе. Нетиджеде Украина ве ханлыкъ экиси берабер олып душманны енъелер. Ханлыкъ аскерининъ башында Тогъай бей арекет эте. Эдип окъуйыджыларгъа халкъымызнынъ кечмиши, аяты, джесюрлиги, халкъперверлиги акъкъында пек чокъ шей айтаджакъ эди, лякин теэссюф ки, бу буюк инсаннынъ юреги урувдан токътады, бу роман битмеди.
Шамиль Алядин бутюн буларнен берабер миллий арекет ишлерине де актив къошулды. Биринджилер сырасында Москвагъа барды. Халкъымызнынъ тилини, медениетини, санатыны яшатмакъ ичюн курешти. Онынъ тешеббюсинен сюргюнликте «Хайтарма» ансамбли мейдангъа кетирильди. «Ленин байрагъы» газетасы, радио, «Йылдыз» меджмуасы, эдебият нешрияты, тиль ве эдебият факультети, буларнынъ эписини мейдангъа кетирювде Шамиль агъанынъ иссеси буюктир. Эдебиятта Айдер Осман, Эмиль Амит, Эрвин Умеров, бу макъаленинъ муэллифи, Сафтер Нагаев, Билял Мамбет, Аблязиз Велиев, Рустем Али ве даа бир чокъ яшларгъа устазлыкъ япты. Шимди яратыджылыкъ ишлеринен мешгъуль олгъан ихтияр эдиплеримизнинъ чокъусы Шамиль Алядиннинъ мектебинден кечтилер. Оларнынъ эписининъ юрегинде бу буюк инсаннынъ, мураббийнинъ хатырасына урьмет ве сайгъы сакъланмакътадыр. Устазымызнынъ о дюнья¬сы нур ичинде олсун.
Урие ЭДЕМОВА, языджы
«Янъы дюнья» газетасы, №30, август 3

Разработка сайта -
SiteExpress
Произведения Шамиля Алядина, а также фотоматериалы и любая другая информация, размещенная на данном сайте, является интеллектуальной собственностью и защищена законом. Данная информация может быть использована исключительно в личных, информационных и некоммерческих целях. Не допускается копирование, распространение, передача третьим лицам, опубликование или иное ее использование в коммерческих целях без получения письменного согласия владельца авторских прав. При цитировании материалов ссылка на сайт обязательна