qırımtatarca | русский

ГлавнаяБиографияКнигиВидеоПубликацииО_творчествеФотогалереяГостевая_книгаКонтактыОткрытие_года

Главная страница / О_творчестве / Доклад Межмединовой Гулизар (кр.тат.) /

О творчестве Шамиля Алядина



Доклад Межмединовой Гулизар (кр.тат.)


Ш.Алядиннинъ дженктен эвельки терджимеиалы ве иджадына даир базы къайдлар.

Языджы Шамиль Алядин миллий эдебият, медениет саасында итибар къазангъан эдиплеримизден биридир. Эдип семерели чалышты ве зенгин эдебий асабалыкъ къалдырды. Дженктен сонъки къырымтатар эдебиятында буюк несирджимиз муим ер туткъаны шубесиздир. Эдипнинъ дженктен эвельки терджимеиалы ве иджады да айрыджа дикъкъаткъа ляйыкътыр.
Ш.Алядин 1912 сенеси июль 12-де Къырымнынъ Куйбышев районындаки Махульдюр коюнде дюньягъа келе. 1925-1928 сенелери о Багъчасарайда еди йыллыкъ къырымтатар мектебинде окъуй. Бу ерде Ш.Алядин о девирнинъ белли оджалары Умер Сами, Билял Терликчи, Умер Аджи-Асан, Якъуп Керменчикли Ягъя Наджип Байбуртлыдан дерслер ала ве онда эдебияткъа айрыджа бир авеслик ве меракъ догъа. “Языджылыгъыма тиль ве эдебият оджаларымнынъ кучьлю экенлиги себеп олды деп билем”, - деп макъалелернинъ биринде къайд эте языджы.
Биринджи шиирини де о мектепте окъугъан девиринде яза. Исмаил бей Гаспринскийге багъышлангъан “Танъ бульбули” шиири 1927 сенеси “Яш къуввет” газетасында басыла. Гаспринскийнинъ тилине такълит этилип язылгъан “шиирнинъ терен манасына ве ифаделигине мектеп оджалары шашып къалдылар”. Халкъымызнынъ аятындаки ярыкъ, айдын, парлакъ куннинъ башланувына темель ташы къойгъан инсанны шаир танъ бульбулине бенъзете.

Отьме, байгъуш, гедже терек далында,
Бу шерефли “Зынджырлы”нынъ алдында,
Койге дёнем эзиетли алымда, –
Сайра, бульбуль! Сайра… джан динълесин!

Бу эсер ода тарзында язылгъан фельсефий шиир олгъаны ачыкъ корюнмекте. Мектепни битирген сонъ, Байбуртлы озь талебеси Шамильнинъ Бакуда Азербайджан университетининъ эдебият факультетинде окъумасыны истей ве бу мунасебетле Бекир Чобан-задеге мектюп ёллай.
Амма такъдир башкъа тюрлю чевриле. 1928 сенеси Ш. Алядин Акъмесджитте педагогика техникумына кире. Окъув йыллары о “Яш къуввет” газетасы идареси янындаки “Къырмызы къалемлер” джемиети меджлислеринде иштирак эте, шаир ве языджыларнен таныш ола, шиир язувны девам эттире ве куньделик матбуат саифелеринде оларны бастыра. 1930 сенеси шаир Русие пролетар языджылары ассоциациясы азалыгъына къабул олуна. Техникумны битирген сонъ, пединституткъа кире, бираз вакъыт “Янъы дюнья” редакциясында чалыша. 1932 сенеси Э.Шемьи-заденинъ редакторлыгъы алтында яш шаирнинъ “Топракъ кульди, кок кульди” серлевалы биринджи шиирлер джыйынтыгъы нешир этиле. Бу шиирлерде шаир “халкънынъ агъыр куреште эльде эткен гъалебесини, эзиеттен къуртулып янъы аят къуруджылыгъына бельсенген инсанны, онынъ арзу-хаялы олгъан парлакъ келеджекни акс эттире”.
“Бу джыйынтыкътаки шиирлер бедиет ве шекиль итибарынен пек юксек севиели олмасалар да, гъаевийлик джиэтинден мемлекетте социализм къуруджылыгъы деврини ве рухуны догъру тасвир эттилер”, - деп къайд эте М.Къошджанов. (Асылында, 30-нджы сенелери девир талабы иле пейда олгъан шиириетте кой ходжалыгъындаки денъишювлер, шеэрдеки завод ве фабрикаларнынъ къуруджылыгъындаки янъылыкълар, халкънынъ бу эснас илерилевинде аят тарзы тасвир олуныр эди.)
Эльбет, бу эдипнинъ эдебияткъа баскъан биринджи адымлары эди. Бу хусуста муэллиф бойле яза: “Эдип яратыджылыкъта озь истидадыны бирден ве тамамиле косьтерип оламай, чюнки истидатнынъ кевделенюв процесси вакъыт ве гъайрет талап эте. Ильки эсерлерде илле теджрибесизлик сезиле…”
Ш. Алядин “Акъмесджитте берабер окъугъан озьбек достларынынъ теклифине бинаэн” 1932 сенеси Озьбекистангъа келе ве Мелиорация институтына окъумагъа кире, чалыша. Арбий хызметке Ташкенттен Къасымов ве Каграманов иле берабер кете. “1933 сенеси декабрьде мен Старый Константинов шеэриндеки атлы аскерлер полкуна хызметке кеттим. Макъсадым – арбий киши олып, ордуда къалмакъ эди”, - деп яза эдип озюнинъ хатире дефтеринде. 1935 сенеси арбий хызметтен сонъ о кене Ташкентке къайтып келе. Озьбекистан комсомол Меркезий Комитетининъ ёлланмасы иле Чырчыкъ Электрик-химия комбинаты къуруджылыгъында 1936 сенесине къадар ишлей.

  • Баарьде ёлгъа чыкъа, лякин Къырымгъа къайтмай. Досту Мустафа Кочегенли иле анълашкъаны киби, Дагъыстангъа кете. О Махачкалада достунен корюше ве бираз вакъыт мектепте чалышаджакъ ола. Маариф халкъ комиссарлыгъында меракълы корюшюв юзь бере. Ш.Алядин оны бойле хатырлай: “… Мердивенден юкъары кенъ омузлы киши котерильмекте… Эвеля онъа эмиет бермек истемедим, сонъра таныш адамымнынъ къияфетине бенъзеттим, ниает, онынъ Мамут Недим экенине эмин олгъан сонъ, коридорнынъ аркъа якъына къачтым. Къайда сакъланмакъны бильмей туалетнинъ къапысыны ачып, ичери кире къойдым. Туалет кениш ода, ичинде сув кранлары, кузьгюлер. Алель-аджеле сув краныны бурдым, къолларымны ювмагъа тутунгъанда, къапы ачылды. Коридордан бакъып тургъан Мамут Недим башынен манъа ишмар этти.
    - Чыкъ! Чыкъ! – мен сени тап ашагъыдан таныдым.
    Мен шашмаладым, бу мутебер адамгъа бойле ерде апансыздан расткелювимден утандым”.
    Ш. Алядин Дагъыстанда Наскет аулындаки мектепте рус тили оджасы олып чалыша. 1936 сенесининъ кузюнде Къырымгъа къайта. “Кузь айларынынъ биринде башымда папах, аякъларымда йымшакъ, узун чызмалар, белимде ири къанджа, сагъ янбашым устюнде эки козьлю тапанджа Симферопольде пейда олдым. Тевфикъ Бояджиев – “Енъи дюнья” газетасынынъ редакторы, мени сокъакъта коре къалды.
    - Кельдинъми? Романтика, сергюзештлер деври биттими?” – языджы хатире дефтеринде буларны икяе эте.
    Ш.Алядин бир къач сене девамында Къырымдан узакъта ола. Лякин о Къырымнен багъыны узьмей. Ш. Алядин 1936 сенеси Къырымгъа къайта дедик. Ш.Алядиннинъ озю де: “1936 сенесининъ кузюнде мен Къырымгъа къайтып кельдим”, - деп яза (“Юксек хызмет”, с. 104). Лякин бу ракъам бизде шубе догъура. Не себептен?
    Биринджиде, Ш. Алядиннинъ “Къызыл казакнынъ йырлары” адлы экинджи шиирлер китабы 1935 сенеси чыкъа. Китап чыкъармакъ ичюн я муэллифнинъ озю мында олмакъ керек, я да эсерлерни ёлламакъ керек. (Бу акъта къолумызда малюмат ёкъ).
    Экинджиде, 1936 сенеси апрель айында “эдебият ве искусствода формализм ве натурализм” меселелери боюнджа татар языджыларынынъ дискуссиясы олып кече. Бу дискуссияда (апрель 10 куню) дигер языджыларнен бир сырада Ш.Алядин де сёзге чыкъа. (Исмаил Асаногълу Керим “Медений эснас”. Акъмесджит: Таврия.– 1977.– С. 441).
    Учюнджиде, 1936 сенеси “Эдебият ве культура” журналынынъ 3-нджи санында Ш.Алядиннинъ эдебий меселелер боюнджа макъалеси басыла.
    Дёртюнджиде, Ш.Алядиннинъ Акъмесджитте 1936 сенеси язда чыкъарылгъан фотосы китапта басыла. (Ш.Алядин “Сайлама эсерлер”, Акъмесджит, 1999с.) Бельки, Ш. Алядин Къырымгъа 1935 сенеси къайткъандыр? Не исе де. О “Янъы дюнья” газетинде чалыша, эдебий фаалиетини девам эттире, яваш-яваш несир эсерлернен огърашмагъа башлай. 1937 сенеси онынъ “Геджелев” адлы биринджи икяеси дердж этиле. Хатыралар дефтеринде бу хусуста Ш.Алядин бойле яза: “1937 сенесининъ сувукъ ягъмурлы кузюнде Ор шеэрине кеттим. Алчакъ, басыкъ дамлы койлюлер эвинде къондым, саба эрте базарда Ибадулла деген кишининъ бир атлы арабасыны кирагъа тутып, Перекопкъа джёнедим. Макъсадым – 1920 сенеси дженклер олып кечкен ерлерни зиярет этюв эди. Тюрк Эндеги устюндеки тар кечиттен, гъарпкъа – Къара денъиз ялысына барып еткендже кеч мааль олды. Экимиз бир эски къальа харабеси ичинде геджеледик. Юкълагъанымыз ёкъ… сабагъадже лакъырды этип чыкътыкъ. Ибадулла сёйледи, мен динъледим. Симферопольге къайтып кельген сонъ “Геджелев” адлы икяемни яздым, заныма къалса, бу – ильк анълы икяем олды”.
    Ондан сонъ онынъ бир сыра повесть ве икяелери басыла: “Сенсинъми, огълум?”, “Мердивен”, “Шаланда”.
    Эбет, несир эсер яратмакъ ичюн буюк идрак, кучь, теджрибе, бильги керек. Макъалелерининъ биринде Ш.Алядин бу акъта бойле сатырларны яза:
    “Сенсинъми, огълум?”, “Мердивен”, “Шаланда” – генчлик теджрибелерим. Кечкен йыллар, о юкъусыз иджат геджелери… Эр эдипнинъ араштырув чагъы ола.”
    Ш.Алядин 1937 сенеси Къырым АССР Языджылар бирлигине къабул олуна, 1939 сенеси исе, онынъ реиси вазифесине сайлана. Даа догърусы “Языджылар бирлигининъ месуль секретары сайландым. О вакъытларда мемлекетнинъ языджылар тешкилятында реис вазифеси ёкъ, месуль секретарь – тешкилятнынъ биринджи рехбери эсап этиле эди”. 1940 сенеси шиирий ве несир эсерлеринден ибарет эдипнинъ “Омюр” серлевалы джыйынтыгъы дюнья юзюни коре.
    30-нджы сенелернинъ сонъларында бир сыра эдиплеримиз советлер режимининъ репрессия дегирменине огърай, сагъ къалгъан къалем саиплери исе бу фаджиалы йыллары эдебиятымызны, къолундан кельгенине коре, яшатмагъа тырышалар. “Мен, бир языджы оларакъ, бутюн кучюмни къоюп чалыштым, тешкилятнынъ ишлерини юксельтмек ичюн гъайрет эттим, языджыларнынъ ярдымы саесинде муим тедбирлерни эда этмеге муваффакъ олдым”, - деп яза Ш.Алядин “Эсирликтен сонъ” адлы макъалесинде. Эм, акъикъатен, баягъы ишлер япыла. Ш.Алядин У.Ш.Токътаргъазынынъ эсерлерини редактирлей, неширге азырлай; “Сефернаме”нинъ бир къысмыны терджиме эте; 9 сыныф ичюн “Эдебият хрестоматиясы” китабыны тертип эте, бир сыра китапларгъа редакторлыкъ япа, миллий неширлерде эдебият меселелерине багъышлангъан ве чешит мевзуда макъалелерини бастыра, эдебиятнен багълы дискуссияларда иштирак эте;
  • онынъ бедиий эсерлери “Эдебий Къырым”, терджимелери “Поэты Крыма” (1937 сенеси) ве “Татарские писатели Крыма” (1940 сенеси) джыйынтыкъларына кирсетиле.
    1941 сенеси июнь 26-да Къырым Языджыларынынъ ишлерини идаре азасы Керим Джаманакълыгъа теслим этип, Ш.Алядин джебэге кете…

    Ш.Алядиннинъ дженктен эвельки иджады иле багълы
    библиографик сечмелер (1927-1941)

    Ш.Алядиннинъ шиирлери

    “Танъ бульбюли” 1927 с.
    “Бир кунь дермиз” 1928 с.
    “Батарея” 1928 с.
    “Чокуч давушлары” 1928 с.
    “Топракъ кульди, кок кульди” 1929 с.
    “Кельдим оджагъынъа” 1929 с.
    “О ерлерде” 1929 с.
    “Келирим” 1929 с.
    “Денъизджи бир яш эди” 1929
    “Мен ве фыртына” 1930 с.
    “Узар” 1930 с.
    “Ялынлы топракълар” 1930 с.
    “Ярынки юртлар” 1930 с.
    “Далгъаларны терк” 1930 с.
    “Дондан бир атлы” 1930 с.
    “Барсын шакъылдасынлар” 1931 с.
    “Къал, кетме, Зарнава” 1934 с.
    “Джебэде” 1934 с.
    “Чингене къызы” 1934 с.
    “Сенинъ эшкъынъ ичюн” 1935 с.
    “Ордугъа кетем” 1935 с.
    “Макар, сен йырджымыз ол” 1935 с.
    “Къара къыз” 1935 с.
    “Молодойнынъ тюркюси” 1935 с.
    “Дагъда бир чекист тура” 1935 с.
    “Уян, ярум, уян” 1937 с.
    “Чинар тюбюнде” 1938 с.
    “Аджизлик иле чатышув” 1939 с.
    “Къайгъырманъыз достлар” (?)
    “Омюр” (?)
    “Эфкярлым азачыкъ” (?)
    “Ана” (?)

    Шиирлер джыйынтыкълары

    Алядин Ш. “Топракъ кульди, кок кульди” (Шиирлер топламы) Акъмесджит. 1932 с. (47с.)
    Алядин Ш. “Къызыл казакнынъ йырлары” (шиирлер меджмуасы) Акъмесджит. 1935 с. (35с.)

    Сайлама эсерлер

    Алядин Ш. “Омюр” Акъмесджит. 1940 с. (152с.)

    Ш.Алядин редакторлыгъы алтында нешир этильген китаплар

    Э.Дерменджи “Асанчыкъ” Акъмесджит. 1936.
    Ульянова А.И. “Ильичнинъ балалыкъ ве мектеп йыллары” Симферополь. 1938. 39с.
    Гъазиев Бакъий “Халкъ шаири Эшмырза”. Симферополь. 1940. 49с.
    “Эдебий окъув ве эдебият программалары: Там олмагъан орта ве орта татар мектеплери ичюн” Симферополь. 1940. 54с.

    Ш.Алядин – тертип этиджи

    Алядин Ш. “Эдебият хрестоматиясы” 9 сыныф ичюн. Акъмесджит. 1939.-385с.

    Несир эсерлери

    “Къайыкъ устюнде” икяе.
    “Геджелев” икяе.
    “Сенсинъми, огълум” пов.
    “Шаланда” пов.
    “Мердивен” пов.

    Шиирлери басылгъан джыйынтыкълар

    “Эдебий Къырым”. Симферополь. 1940.-243с.

    Рус тилиндеки джыйынтыкълар

    “Поэты Крыма” 1937.
    “Татарские писатели Крыма” 1940.

    Ш. Алядиннинъ эдебият акъкъында макъалелери

    Алядин Ш. Къырым совет татар эдебияты. (Совет эдебияты. Акъмесджит. 1940. № 11. –С.29-39.
    Алядин Ш. Чалышув саесинде къазанырмыз. (Эдебият ве культура. Акъмесджит. 1936. № 3. –С. 55-56.

    Ш.Алядиннинъ чешит мевзуда макъалелери

    Алядин Ш. Галибиет // Енъи дюнья. 1932 с. июль 27.
    Алядин Ш. Имля лугъаты акъкъында // Енъи дюнья. 1936 с. дек.16.

    Ш.Алядиннинъ иджады акъкъында макъалелер

    Ялы Бойлу. Аркъадаш тевсиелери / Яш къувет. 1930 с. майыс 25.
    Фетислямов А. Ш. Алядиннинъ яратыджылыгъы. // Эдебият ве культура. 1938 с. № 5 с. 39-48.
    Дерменджи А. Ш.Алядиннинъ эдебий яратыджылыгъы. // Совет эдебияты. 1941 с. № 3.

    Ш.Алядиннинъ ады анъылгъан макъалелер

    Амди. Эдебиятымыз цехджиликтен къапалып къалувдан чыкъмалы. // Яш Къувет. 1931 с. июль 11.
    Къудаш Сейфи. Къырымтатар бедий эдебияты. // Енъи дюнья. 1935 с. сентябрь 15.
    Недим М. Яш къалемлер. // Большевик ёлу.

    Чешит информация бильдирген макъалелер

    “Топракъ кульди, кок кульди” кит. акъкъында информация. // Енъи дюнья. 1932 с. ноябрь 20.
    “Дискуссия не акъкъында айта”. Дискуссия акъкъында малюмат. // Яш къувет. 1936 с. апрель 12.

    Къулланылгъан эдебият:

    Алядин Ш. Чорачыкълар: Сайлама эсерлер. – Т. 1987.-560 б.
    Алядин Ш. Сайлама эсерлер. – Симф. 1999. – 640 с.
    Алядин Ш. Ер делиджилер. Ташкент., 1991. – 224 б..
    Алядин Ш. Юксек хызмет. Ташкент, 1983. – 208 б.
    Фазыл Р., Нагаев С. Къырымтатар эдебиятынынъ тарихы. Смферополь, 2001. – 640 с.
    Къошджанов М. Шамиль Алядин. Эдебий сурет. Ташкент. 1979. – 76 б.
    Исмаил Асан-огълу Керим. Медений эснас. 1920-1938. Симферополь: Таврия, 1997. – 496 с.
    Далекеий i близький Шевченко. Узакъ ве якъын Шевченко. Симферополь. Доля. – 1999. – 221 с.


  • Бу девирни языджы бойле хатырлай: “Аятымда энъ гурьдели, энъ романтикалы, энъ джесюране ишлерле Чырчыкъ къуруджылыгъында мешгъуль олдым.
  • Украин шаири Т.Шевченконынъ сайлама эсерлерининъ къырымтатар тилинде терджиме этилип, нешир этильмесини тешкилятландыра.


    Межмединова Гулизар Абибуллаевна
    Аспирант кафедры крымскотатарской и турецкой филологии КГИПУ

  • Разработка сайта -
    SiteExpress
    Произведения Шамиля Алядина, а также фотоматериалы и любая другая информация, размещенная на данном сайте, является интеллектуальной собственностью и защищена законом. Данная информация может быть использована исключительно в личных, информационных и некоммерческих целях. Не допускается копирование, распространение, передача третьим лицам, опубликование или иное ее использование в коммерческих целях без получения письменного согласия владельца авторских прав. При цитировании материалов ссылка на сайт обязательна