qırımtatarca | ðóññêèé

Baş saifeTercimeialKitaplarEserlerYaratıcılıq aqqındaVideoFotogalereyaMusafir defteriBiz ile alâqa

Baş saife / Yaratıcılıq aqqında / Gülizar Mejmedinovaniñ maruzasi /

Şamil Alâdinniñ yaratıcılığı aqqında



Gülizar Mejmedinovaniñ maruzasi


Ş.Alâdinniñ cenkten evelki tercimeialı
ve icadına dair bazı qaydlar.


Yazıcı Şamil Alâdin milliy edebiyat, medeniyet saasında itibar qazanğan ediplerimizden biridir. Edip semereli çalıştı ve zengin edebiy asabalıq qaldırdı. Cenkten soñki qırımtatar edebiyatında büyük nesircimiz müim yer tutqanı şübesizdir. Edipniñ cenkten evelki tercimeialı ve icadı da ayrıca diqqatqa lâyıqtır.
Ş.Alâdin 1912 senesi iyül 12-de Qırımnıñ Kuybışev rayonındaki Mahuldür köyünde dünyağa kele. 1925-1928 seneleri o Bağçasarayda yedi yıllıq qırımtatar mektebinde oquy. Bu yerde Ş.Alâdin o devirniñ belli ocaları Ümer Sami, Bilâl Terlikçi, Ümer Aci-Asan, Yaqup Kermençikli Yağya Nacip Bayburtlıdan dersler ala ve onda edebiyatqa ayrıca bir aveslik ve meraq doğa. “Âzıcılığıma til ve edebiyat ocalarımnıñ küçlü ekenligi sebep oldı dep bilem”, - dep maqalelerniñ birinde qayd ete yazıcı.
Birinci şiirini de o mektepte oquğan devirinde yaza. İsmail bey Gasprinskiyge bağışlanğan “Tañ bülbuli” şiiri 1927 senesi “Âş quvvet” gazetasında basıla. Gasprinskiyniñ tiline taqlit etilip yazılğan “şiirniñ teren manasına ve ifadeligine mektep ocaları şaşıp qaldılar”. Halqımıznıñ ayatındaki yarıq, aydın, parlaq künniñ başlanuvına temel taşı qoyğan insannı şair tañ bülbuline beñzete.

Ötme, bayğuş, gece terek dalında,
Bu şerefli “Zıncırlı”nıñ aldında,
Köyge dönem eziyetli alımda, –
Sayra, bülbül! Sayra… can diñlesin!

Bu eser oda tarzında yazılğan felsefiy şiir olğanı açıq körünmekte. Mektepni bitirgen soñ, Bayburtlı öz talebesi Şamilniñ Bakuda Azerbaycan universitetiniñ edebiyat fakultetinde oqumasını istey ve bu munasebetle Bekir Çoban-zadege mektüp yollay.
Amma taqdir başqa türlü çevrile. 1928 senesi Ş. Alâdin Aqmescitte pedagogika tehnikumına kire. Oquv yılları o “Âş quvvet” gazetası idaresi yanındaki “Qırmızı qalemler” cemiyeti meclislerinde iştirak ete, şair ve yazıcılarnen tanış ola, şiir yazuvnı devam ettire ve kündelik matbuat saifelerinde olarnı bastıra. 1930 senesi şair Rusiye proletar yazıcıları assotsiatsiyası azalığına qabul oluna. Tehnikumnı bitirgen soñ, pedinstitutqa kire, biraz vaqıt “Âñı dünya” redaktsiyasında çalışa. 1932 senesi E.Şemi-zadeniñ redaktorlığı altında yaş şairniñ “Topraq küldi, kök küldi” serlevalı birinci şiirler cıyıntığı neşir etile. Bu şiirlerde şair “halqnıñ ağır küreşte elde etken ğalebesini, eziyetten qurtulıp yañı ayat qurucılığına belsengen insannı, onıñ arzu-hayalı olğan parlaq kelecekni aks ettire”.
“Bu cıyıntıqtaki şiirler bediyet ve şekil itibarınen pek yüksek seviyeli olmasalar da, ğayeviylik cietinden memlekette sotsializm qurucılığı devrini ve ruhunı doğru tasvir ettiler”, - dep qayd ete M.Qoşcanov. (Asılında, 30-ncı seneleri devir talabı ile peyda olğan şiiriyette köy hocalığındaki deñişüvler, şeerdeki zavod ve fabrikalarnıñ qurucılığındaki yañılıqlar, halqnıñ bu esnas ilerilevinde ayat tarzı tasvir olunır edi.)
Elbet, bu edipniñ edebiyatqa basqan birinci adımları edi. Bu hususta müellif böyle yaza: “Edip yaratıcılıqta öz istidadını birden ve tamamile kösterip olamay, çünki istidatnıñ kevdelenüv protsessi vaqıt ve ğayret talap ete. İlki eserlerde ille tecribesizlik sezile…”
Ş. Alâdin “Aqmescitte beraber oquğan özbek dostlarınıñ teklifine binaen” 1932 senesi Özbekistanğa kele ve Melioratsiya institutına oqumağa kire, çalışa. Arbiy hızmetke Taşkentten Qasımov ve Kagramanov ile beraber kete. “1933 senesi dekabrde men Starıy Konstantinov şeerindeki atlı askerler polkuna hızmetke kettim. Maqsadım – arbiy kişi olıp, orduda qalmaq edi”, - dep yaza edip özüniñ hatire defterinde. 1935 senesi arbiy hızmetten soñ o kene Taşkentke qaytıp kele. Özbekistan komsomol Merkeziy Komitetiniñ yollanması ile Çırçıq Elektrik-himiya kombinatı qurucılığında 1936 senesine qadar işley.

  • Baarde yolğa çıqa, lâkin Qırımğa qaytmay. Dostu Mustafa Köçegenli ile añlaşqanı kibi, Dağıstanğa kete. O Mahaçkalada dostunen körüşe ve biraz vaqıt mektepte çalışacaq ola. Maarif halq komissarlığında meraqlı körüşüv yüz bere. Ş.Alâdin onı böyle hatırlay: “… Merdivenden yuqarı keñ omuzlı kişi köterilmekte… Evelâ oña emiyet bermek istemedim, soñra tanış adamımnıñ qiyafetine beñzettim, niayet, onıñ Mamut Nedim ekenine emin olğan soñ, köridornıñ arqa yaqına qaçtım. Qayda saqlanmaqnı bilmey tualetniñ qapısını açıp, içeri kire qoydım. Tualet keniş oda, içinde suv kranları, küzgüler. Alel-acele suv kranını burdım, qollarımnı yuvmağa tutunğanda, qapı açıldı. Köridordan baqıp turğan Mamut Nedim başınen maña işmar etti.
    - Çıq! Çıq! – men seni tap aşağıdan tanıdım.
    Men şaşmaladım, bu müteber adamğa böyle yerde apansızdan rastkelüvimden utandım”.
    Ş. Alâdin Dağıstanda Nasket aulındaki mektepte rus tili ocası olıp çalışa. 1936 senesiniñ küzünde Qırımğa qayta. “Kuz aylarınıñ birinde başımda papah, ayaqlarımda yımşaq, uzun çızmalar, belimde iri qanca, sağ yanbaşım üstünde eki közlü tapanca Simferopolde peyda oldım. Tevfiq Boyaciyev – “Eñi dünya” gazetasınıñ redaktorı, meni soqaqta köre qaldı.
    - Keldiñmi? Romantika, sergüzeştler devri bittimi?” – yazıcı hatire defterinde bularnı ikâye ete.
    Ş.Alâdin bir qaç sene devamında Qırımdan uzaqta ola. Lâkin o Qırımnen bağını üzmey. Ş. Alâdin 1936 senesi Qırımğa qayta dedik. Ş.Alâdinniñ özü de: “1936 senesiniñ küzünde men Qırımğa qaytıp keldim”, - dep yaza (“Yüksek hızmet”, s. 104). Lâkin bu raqam bizde şübe doğura. Ne sebepten?
    Birincide, Ş. Alâdinniñ “Qızıl kazaknıñ yırları” adlı ekinci şiirler kitabı 1935 senesi çıqa. Kitap çıqarmaq içün ya müellifniñ özü mında olmaq kerek, ya da eserlerni yollamaq kerek. (Bu aqta qolumızda malümat yoq).
    Ekincide, 1936 senesi aprel ayında “edebiyat ve iskusstvoda formalizm ve naturalizm” meseleleri boyunca tatar yazıcılarınıñ diskussiyası olıp keçe. Bu diskussiyada (aprel 10 künü) diger yazıcılarnen bir sırada Ş.Alâdin de sözge çıqa. (İsmail Asanoğlu Kerim “Medeniy esnas”. Aqmescit: Tavriya.– 1977.– S. 441).
    Üçüncide, 1936 senesi “Edebiyat ve kultura” jurnalınıñ 3-nci sanında Ş.Alâdinniñ edebiy meseleler boyunca maqalesi basıla.
    Dörtüncide, Ş.Alâdinniñ Aqmescitte 1936 senesi yazda çıqarılğan fotosı kitapta basıla. (Ş.Alâdin “Saylama eserler”, Aqmescit, 1999s.) Belki, Ş. Alâdin Qırımğa 1935 senesi qaytqandır? Ne ise de. O “Âñı dünya” gazetinde çalışa, edebiy faaliyetini devam ettire, yavaş-yavaş nesir eserlernen oğraşmağa başlay. 1937 senesi onıñ “Gecelev” adlı birinci ikâyesi derc etile. Hatıralar defterinde bu hususta Ş.Alâdin böyle yaza: “1937 senesiniñ suvuq yağmurlı küzünde Or şeerine kettim. Alçaq, basıq damlı köylüler evinde qondım, saba erte bazarda İbadulla degen kişiniñ bir atlı arabasını kirağa tutıp, Perekopqa cönedim. Maqsadım – 1920 senesi cenkler olıp keçken yerlerni ziyaret etüv edi. Türk Endegi üstündeki tar keçitten, ğarpqa – Qara deñiz yalısına barıp yetkence keç maal oldı. Ekimiz bir eski qala harabesi içinde geceledik. Yuqlağanımız yoq… sabağace laqırdı etip çıqtıq. İbadulla söyledi, men diñledim. Simferopolge qaytıp kelgen soñ “Gecelev” adlı ikâyemni yazdım, zanıma qalsa, bu – ilk añlı ikâyem oldı”.
    Ondan soñ onıñ bir sıra povest ve ikâyeleri basıla: “Sensiñmi, oğlum?”, “Merdiven”, “Şalanda”.
    Ebet, nesir eser yaratmaq içün büyük idrak, küç, tecribe, bilgi kerek. Maqaleleriniñ birinde Ş.Alâdin bu aqta böyle satırlarnı yaza:
    “Sensiñmi, oğlum?”, “Merdiven”, “Şalanda” – gençlik tecribelerim. Keçken yıllar, o yuqusız icat geceleri… Er edipniñ araştıruv çağı ola.”
    Ş.Alâdin 1937 senesi Qırım ASSR Yazıcılar birligine qabul oluna, 1939 senesi ise, onıñ reisi vazifesine saylana. Daa doğrusı “Âzıcılar birliginiñ mesül sekretarı saylandım. O vaqıtlarda memleketniñ yazıcılar teşkilâtında reis vazifesi yoq, mesül sekretar – teşkilâtnıñ birinci rehberi esap etile edi”. 1940 senesi şiiriy ve nesir eserlerinden ibaret edipniñ “Omür” serlevalı cıyıntığı dünya yüzüni köre.
    30-ncı senelerniñ soñlarında bir sıra ediplerimiz sovetler rejiminiñ repressiya degirmenine oğray, sağ qalğan qalem saipleri ise bu facialı yılları edebiyatımıznı, qolundan kelgenine köre, yaşatmağa tırışalar. “Men, bir yazıcı olaraq, bütün küçümni qoyup çalıştım, teşkilâtnıñ işlerini yükseltmek içün ğayret ettim, yazıcılarnıñ yardımı sayesinde müim tedbirlerni eda etmege muvaffaq oldım”, - dep yaza Ş.Alâdin “Esirlikten soñ” adlı maqalesinde. Em, aqiqaten, bayağı işler yapıla. Ş.Alâdin U.Ş.Toqtarğazınıñ eserlerini redaktirley, neşirge azırlay; “Sefername”niñ bir qısmını tercime ete; 9 sınıf içün “Edebiyat hrestomatiyası” kitabını tertip ete, bir sıra kitaplarğa redaktorlıq yapa, milliy neşirlerde edebiyat meselelerine bağışlanğan ve çeşit mevzuda maqalelerini bastıra, edebiyatnen bağlı diskussiyalarda iştirak ete;
  • onıñ bediiy eserleri “Edebiy Qırım”, tercimeleri “Poetı Krıma” (1937 senesi) ve “Tatarskiye pisateli Krıma” (1940 senesi) cıyıntıqlarına kirsetile.
    1941 senesi iyün 26-da Qırım Yazıcılarınıñ işlerini idare azası Kerim Camanaqlığa teslim etip, Ş.Alâdin cebege kete…

    Ş.Alâdinniñ cenkten evelki icadı ile bağlı
    bibliografik seçmeler (1927-1941)

    Ş.Alâdinniñ şiirleri

    “Tañ bülbüli” 1927 s.
    “Bir kün dermiz” 1928 s.
    “Batareya” 1928 s.
    “Çokuç davuşları” 1928 s.
    “Topraq küldi, kök küldi” 1929 s.
    “Keldim ocağıña” 1929 s.
    “O yerlerde” 1929 s.
    “Kelirim” 1929 s.
    “Deñizci bir yaş edi” 1929
    “Men ve fırtına” 1930 s.
    “Uzar” 1930 s.
    “Âlınlı topraqlar” 1930 s.
    “Ârınki yurtlar” 1930 s.
    “Dalğalarnı terk” 1930 s.
    “Dondan bir atlı” 1930 s.
    “Barsın şaqıldasınlar” 1931 s.
    “Qal, ketme, Zarnava” 1934 s.
    “Cebede” 1934 s.
    “Çingene qızı” 1934 s.
    “Seniñ eşqıñ içün” 1935 s.
    “Orduğa ketem” 1935 s.
    “Makar, sen yırcımız ol” 1935 s.
    “Qara qız” 1935 s.
    “Molodoynıñ türküsi” 1935 s.
    “Dağda bir çekist tura” 1935 s.
    “Uyan, yarum, uyan” 1937 s.
    “Çinar tübünde” 1938 s.
    “Acizlik ile çatışuv” 1939 s.
    “Qayğırmañız dostlar” (?)
    “Omür” (?)
    “Efkârlım azaçıq” (?)
    “Ana” (?)

    Şiirler cıyıntıqları

    Alâdin Ş. “Topraq küldi, kök küldi” (Şiirler toplamı) Aqmescit. 1932 s. (47s.)
    Alâdin Ş. “Qızıl kazaknıñ yırları” (şiirler mecmuası) Aqmescit. 1935 s. (35s.)

    Saylama eserler

    Alâdin Ş. “Omür” Aqmescit. 1940 s. (152s.)

    Ş.Alâdin redaktorlığı altında neşir etilgen kitaplar

    E.Dermenci “Asançıq” Aqmescit. 1936.
    Ülyanova A.İ. “İliçniñ balalıq ve mektep yılları” Simferopol. 1938. 39s.
    Ğaziyev Baqiy “Halq şairi Eşmırza”. Simferopol. 1940. 49s.
    “Edebiy oquv ve edebiyat programmaları: Tam olmağan orta ve orta tatar mektepleri içün” Simferopol. 1940. 54s.

    Ş.Alâdin – tertip etici

    Alâdin Ş. “Edebiyat hrestomatiyası” 9 sınıf içün. Aqmescit. 1939.-385s.

    Nesir eserleri

    “Qayıq üstünde” ikâye.
    “Gecelev” ikâye.
    “Sensiñmi, oğlum” pov.
    “Şalanda” pov.
    “Merdiven” pov.

    Şiirleri basılğan cıyıntıqlar

    “Edebiy Qırım”. Simferopol. 1940.-243s.

    Rus tilindeki cıyıntıqlar

    “Poetı Krıma” 1937.
    “Tatarskiye pisateli Krıma” 1940.

    Ş. Alâdinniñ edebiyat aqqında maqaleleri

    Alâdin Ş. Qırım sovet tatar edebiyatı. (Sovet edebiyatı. Aqmescit. 1940. ¹ 11. –S.29-39.
    Alâdin Ş. Çalışuv sayesinde qazanırmız. (Edebiyat ve kultura. Aqmescit. 1936. ¹ 3. –S. 55-56.

    Ş.Alâdinniñ çeşit mevzuda maqaleleri

    Alâdin Ş. Galibiyet // Yeñi dünya. 1932 s. iyül 27.
    Alâdin Ş. İmlâ luğatı aqqında // Yeñi dünya. 1936 s. dek.16.

    Ş.Alâdinniñ icadı aqqında maqaleler

    Yalı Boylu. Arqadaş tevsiyeleri / Yaş quvet. 1930 s. mayıs 25.
    Fetislâmov A. Ş. Alâdinniñ yaratıcılığı. // Edebiyat ve kultura. 1938 s. ¹ 5 s. 39-48.
    Dermenci A. Ş.Alâdinniñ edebiy yaratıcılığı. // Sovet edebiyatı. 1941 s. ¹ 3.

    Ş.Alâdinniñ adı añılğan maqaleler

    Amdi. Edebiyatımız tsehcilikten qapalıp qaluvdan çıqmalı. // Yaş Quvet. 1931 s. iyül 11.
    Qudaş Seyfi. Qırımtatar bediy edebiyatı. // Yeñi dünya. 1935 s. sentâbr 15.
    Nedim M. Yaş qalemler. // Bolşevik yolu.

    Çeşit informatsiya bildirgen maqaleler

    “Topraq küldi, kök küldi” kit. aqqında informatsiya. // Yeñi dünya. 1932 s. noyabr 20.
    “Diskussiya ne aqqında ayta”. Diskussiya aqqında malümat. // Yaş quvet. 1936 s. aprel 12.

    Qullanılğan edebiyat:

    Alâdin Ş. Çoraçıqlar: Saylama eserler. – T. 1987.-560 b.
    Alâdin Ş. Saylama eserler. – Simf. 1999. – 640 s.
    Alâdin Ş. Yer deliciler. Taşkent., 1991. – 224 b..
    Alâdin Ş. Yüksek hızmet. Taşkent, 1983. – 208 b.
    Fazıl R., Nagayev S. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. Smferopol, 2001. – 640 s.
    Qoşcanov M. Şamil Alâdin. Edebiy suret. Taşkent. 1979. – 76 b.
    İsmail Asan-oğlu Kerim. Medeniy esnas. 1920-1938. Simferopol: Tavriya, 1997. – 496 s.
    Dalekeiy i blizkiy Şevçenko. Uzaq ve yaqın Şevçenko. Simferopol. Dolâ. – 1999. – 221 s.


  • Bu devirni yazıcı böyle hatırlay: “Ayatımda eñ gürdeli, eñ romantikalı, eñ cesürane işlerle Çırçıq qurucılığında meşğul oldım.
  • Ukrain şairi T.Şevçenkonıñ saylama eserleriniñ qırımtatar tilinde tercime etilip, neşir etilmesini teşkilâtlandıra.


    Mejmedinova Gülizar Abibullayevna

  • Äèçàéí è ðàçðàáîòêà -
    Àêèì Àìåòîâ
    Bu saytta yerleştirilgen Şamil Alâdinniñ eserleri, fotoresimler ve diger malümat intelektual mülküdir ve qanun tarafından qorçalana. Mezkür malümat tek şahsiy ve kommertsiyalı olmağan maqsatnen qullanıla bile. Müellif aqlarınıñ saibinden yazma ruhsetnamesiz kopirlev, tarqatuv, başqalarına berüv, derc etüv ya da diger kommertsiyalı maqsatnen qullanuv mümkün degildir. Metinlerimizni qullanğanda saytımızğa bağlantını yazmaq mecbursıñız.